Tôi thành công nhưng thất bại cũng nhiều

Là con Tổng bí thư Lê Duẩn, nhưng Lê Kiên Thành chưa bao giờ bước chân vào con đường chính trị.

Là một kỹ sư hàng không, kỹ sư hạt nhân nhưng cuối cùng anh lại dấn bước “chiến đấu” với thương trường từ những năm đầu Đổi Mới.

Là một doanh nhân nổi tiếng và thành đạt, nhưng khi nhìn lại con đường của mình, anh luôn tự nhận mình là người thành công ít, thất bại nhiều.

Cuộc trò chuyện của chúng tôi với Lê Kiên Thành, chính vì thế đã thật cởi mở...

“Gà công nghiệp” trở thành ông chủ

- Việc anh và các bạn ở Viện kỹ thuật không quân chế tạo thành công chiếc máy bay “Made in Vietnam” đầu tiên, có gợi mở cho anh điều gì về việc mình sẽ trở thành doanh nhân?

Làm sao mà mơ được thành doanh nhân trong thời buổi lúc nào người ta cũng chỉ nghĩ đến việc làm thế nào có được miếng cơm manh áo để tồn tại. Tuy nhiên ý chí chế tạo máy bay, cũng như việc sống qua thời kỳ khó khăn cùng cực này, đã cho mình và mọi người một ý chí luôn luôn tìm thấy những hi vọng, cơ hội trong khó khăn để vượt thoát hoàn cảnh.

- Thế thì việc anh trở thành doanh nhân hoàn toàn không nằm trong lộ trình vạch sẵn?

Đúng vậy, tất cả bạn bè, người thân sau này đều cho biết điều làm họ bất ngờ nhất là “gà công nghiệp” Lê Kiên Thành dám từ bỏ quân đội, từ bỏ bao cấp để chiến đấu với thương trường từ cuối những năm 1980. Họ và ngay bản thân mình lúc đó đều nghĩ rằng mình không hề có tố chất và động lực để trở thành doanh nhân. Họ nghĩ mình sẽ theo đường chính trị.

Không còn ám ảnh một tháng phải đổ xăng mấy lần

- Vậy cái ý định làm kinh doanh đã “lén” vào trong đầu anh từ năm nào?

Năm 1983, mình ra khỏi quân đội, về đầu quân cho Viện Vật lý. Anh Nguyễn Văn Hiệu (GS Viện sĩ) gửi mình sang Viện hạt nhân Dubna (Nga) học để về làm một máy gia tốc hạt nhân của VN. Về nước sau 6 năm dùi mài, mình thấy sốc khi chứng kiến cảnh những kỹ sư vật lý đi làm dầu chuối bán cho các bà hàng chè kiếm sống. Và dự định làm máy gia tốc hạt nhân cũng tan thành mây khói do không có kinh phí.

Sau cú sốc, tĩnh trí quan sát đời sống xã hội lúc bấy giờ, nhóm bạn bè đi học Nga về nhận ra rằng bọn mình có một cái không bằng rất nhiều người: kinh phí; nhưng lại có điểm mạnh hơn rất nhiều người: kiến thức và điều kiện để làm ăn với nước Nga. Thế là bọn mình thành lập Cty để du nhập những công nghệ của Liên Xô về VN. Cty làm ăn tốt, trang trải đời sống cho anh em trong Viện. Tất nhiên hoạt động của Cty cũng chỉ khá hơn hoạt động của tổ công đoàn cơ quan bây giờ một tý. Thậm chí mình còn ấu trĩ đến nỗi không biết mình hoạt động như thế có phải đóng thuế không. Thế nhưng, nhờ có Cty, lần đầu tiên mình có cảm giác thoát khỏi sức ép ghê gớm của cảnh thiếu tiền. Và mình tự nhiên quên được một câu hỏi ám ảnh mà tháng nào cũng tự hỏi: Làm sao có tiền để đổ xăng cho xe máy?

- Con một Tổng bí thư mà mỗi tháng vẫn phải băn khoăn về tiền đổ xăng xe máy, anh có rút ra bài học nào về sự cản trở của cơ chế với sự phát triển của đất nước?

Mình nghĩ rằng những khó khăn của thời kỳ đó là rất khó tránh khỏi trên một nền tảng bao cấp kéo dài nhiều năm. Tất nhiên sau này người ta có bàn đến việc tại sao không “cắt rốn” ngay cho “đứa con” bao cấp sau năm 1975. Nhưng mình lưu ý rằng: Nhiều năm sau 1975, chúng ta vẫn chưa có được hòa bình thực sự. Chúng ta vẫn còn phải oằn lưng vì mấy cuộc chiến tranh biên giới.

Mấy trăm USD “biến” thành 14 ngàn cây vàng: ở VN mới có

- Vừa rồi báo chí có nói bóng gió đến những người giàu nhất VN. Và một số người bạn tôi thì nói anh cũng là một trong những người đó, chỉ khác một điều: Anh giàu chìm chứ không giàu nổi. Anh bình luận gì về điều này?

Chắc chắn mình không phải là người giàu nhất VN. Còn việc báo chí vừa qua nói về một số người, thì theo mình cũng có lý. Bởi ngoài cái giàu nổi trên chứng khoán thì họ cũng có cái phần giàu chìm chứ, ai đo được.

- Ở một nước mà mọi tài sản không nhất thiết phải hiện hữu trong tài khoản ngân hàng, như VN, thì những người giàu ngầm (có nhiều bất động sản, vàng, đô la), mới là những người số 1. Anh nghĩ sao?

Mình đã phát biểu nhiều về vấn đề cần minh bạch tài sản của quan chức. Nhưng cũng có một cách để giàu ngầm khác. Thử ví dụ một chuyện thôi: Cách đây 10 năm, một người nào đó đi nước ngoài, mua được chiếc xe máy giá vài trăm đô la, gửi về nước bán được 2 cây vàng. Sau đó anh này đem 2 cây vàng đó mua được 2 ngàn mét vuông ruộng rau muống tại Hồ Tây. Sau dăm bảy năm “biến hóa”, ruộng rau muống biến thành đất thổ cư và anh ta có 14 ngàn cây vàng. Từ mấy trăm đô la biến thành 14 ngàn cây vàng, con đường đó chỉ ở VN mới có.

- Anh "bắt tay" làm ăn với nước ngoài từ rất sớm. Vậy, để có vài ngàn mét vuông ruộng rau muống từ 10-15 năm trước, không phải là việc quá khó.

Đúng, không quá khó, nhưng trong kinh doanh không phải lúc nào cũng thành công. Mình thất bại rất nhiều.

- Doanh nhân thường gắn liền với thương hiệu của DN nào đó. Thành đạt thế, sao cho đến nay, chưa có thương hiệu DN nổi tiếng nào được nặn ra dưới tay anh?

Một thời gian khá dài bỏ tâm, lực để tạo dựng nên Techcombank. Và không thể nói Techcombank là một thương hiệu không nổi tiếng.

Vì tiền, người bình thường có thể thành kẻ thù

- Mấy chục năm kinh doanh, doanh nhân Lê Kiên Thành đã gặp phải những thất bại nhớ đời nào?

Có cái thành công ít, có cái thành công nhiều và có cái chả thành công gì cả. Nói chung những thất bại nhỏ thì nhiều lắm. Ví dụ năm 1994, bọn mình đầu tư một nhà máy sản xuất nước khoáng khá lớn (vài triệu đô la ở thời điểm 1994) ở Vũng Tàu (Barida), nhưng sau đó thất bại hoàn toàn. Nguyên nhân là mình đơn giản hóa việc kinh doanh quá. Bọn mình nói với nhau rằng: Nước chỉ việc hút từ dưới lên mà lại bán đắt hơn xăng, thế thì làm gì mà chẳng có lãi. Sau đó mình mới hiểu tại sao cùng là nước khoáng bày bán, nhưng người ta chọn La Vie, mặc dù các loại nước đều giống nhau ở chỗ không màu, không mùi, không vị. Người ta uống là uống cái thương hiệu La Vie, chứ không phải vì nước ngon hơn, chai đẹp hơn. Sau có người cắt nghĩa, bia thì phải có gu, nhưng nước khoáng thì đâu có gu gì, như nhau cả. Thế thì để người ta chọn mua là vì thương hiệu thôi.

- Sau nhữäng thất bại, anh đã rút ra bài học gì?

Một bài học lớn về việc chọn đối tác; bài học về sự không biết tự bảo vệ mình. Nhưng cũng phải thấy rằng đất nước mình vẫn còn thiếu một nét văn hóa: Đó là văn hóa cùng tiến và chung thủy trong kinh doanh. Và mình rút ra bài học: Trong kinh doanh, người tốt chưa phải là nhiều và mình phải biết tự vệ. Một người bình thường, có thể trở thành kẻ thù, nếu họ đối mặt với món lợi lớn, cả triệu đô la chẳng hạn.

- Giống như một câu nói nổi tiếng của Năm Cam: Cái gì không mua được bằng tiền thì sẽ mua được bằng nhiều tiền?

Mình đã có những bài học sát sườn: Cái có thể thay đổi con người ta rõ rệt và hoàn toàn, đó là tiền và quyền lực. Một người rất gần gũi với mình, khi hàn vi thì cực kỳ khiêm tốn, thế mà khi anh này có một chút tiền, thì động tác đầu tiên là ông ta đưa tay ra nhưng là để mình nắm tay ông ta chứ không bao giờ ông nắm lại; rồi ông ta cười bao giờ cũng chỉ hơi nhếch mép. Bây giờ thì chắc ông ta cũng giàu, nhưng đơn vị của ông ta thì không hề ổn và đang bị các cơ quan pháp luật soi rất kỹ. Cũng có thể ông ta luồn lách được, nhưng mình tin rằng, ông này có thời kỳ ngủ rất không ngon và sáng ra chỉ nghĩ làm sao mình qua khỏi.

Người thứ hai ở cùng Cục kỹ thuật không quân với mình, rất thương yêu anh em, sĩ quan trẻ muốn về nhà, anh sẵn sàng trực hộ. Nhưng khi ông được bất chợt đưa lên phó phòng thì lập tức con người chân chất quê mùa đó thay đổi, trịnh trọng, lên gân lên cốt. Chỉ là một phó phòng thôi, nhưng khi ngồi ông ta không biết để tay vào đâu cho oách với cấp dưới.

Ngân hàng mới không có bệnh tật gì cả

- Nếu tự đánh giá về sự nghiệp kinh doanh đến thời điểm này thì tỷ lệ thành công/ thất bại ra sao?

Hồi mới ở Nga về, bán đồ đạc đi được 2 cây vàng, đem đầu tư vào nước hoa Thanh Hương để rồi 5 năm sau mất trắng, phải gây dựng lại từ đầu. Nhưng thất bại đầu tiên ấy không thấm vào đâu so với ở Techcombank. Nhiều người sẵn sàng kêu gọi: Ông lại làm ngân hàng với tôi đi. Tháng 4 -5/2007 bọn mình sẽ cho ra một ngân hàng mới. Với tất cả những gì đã trải nghiệm ở Techcombank và đời sống, mình tin là ngân hàng này sẽ phát triển tốt. Có hai yếu tố quyết định khi làm nhà băng: Tiền và uy tín (ở Thụy Sĩ thấy có nhà băng vốn rất vừa phải, nhưng vẫn được những người giàu nhất bỏ tiền vào đó, vì nó quá uy tín). Tiền thì Lê Kiên Thành không quá nhiều, nhưng uy tín thì kha khá.

- Nhưng một ngân hàng ra đời sau, lại đúng vào thời điểm diễn ra sự cạnh tranh cực kỳ khốc liệt của các ngân hàng, liệu có phải là bước đi mạo hiểm?

Nói vậy thôi, chứ mới có khoảng 5-7% người VN sử dụng ngân hàng mà thôi, còn lại tiềm năng 90% kia mà. Hơn nữa đất nước mình còn cần rất nhiều nguồn lực tài chính để phát triển. Các ngân hàng hiện nay cũng chỉ đi trước bọn mình 10 năm thôi chứ mấy (10 năm nay mới có các ngân hàng theo đúng nghĩa). Một ngành mà chỉ đi trước nhau 10 năm thì không có gì là ghê gớm. Những ngân hàng ra đời trước, do nhiều yếu tố chủ quan và khách quan, đang chứa trong lòng nó khá nhiều bệnh tật, bất cập. Còn ngân hàng giờ mới thành lập chả có bệnh gì cả. Nói chung là trong khó khăn luôn luôn phải nghĩ ra những lối thoát.

- Các anh kỳ vọng như thế nào về ngân hàng này?

Khi Techcombank còn hàn vi, mình đã nói với đại hội cổ đông rằng: Các anh chị cứ tin đi, Techcombank sẽ trở thành một trong 3 ngân hàng lớn nhất VN. Đừng nhìn vào cổ tức rất thấp thời điểm này, mà hãy tin trong thời gian không xa, giá trị nó sẽ tăng lên 10-20 lần. Mình nhớ ngồi dự hôm đó có nhiều quan chức ngân hàng, và ông PGĐ NHNN Hà Nội đã cười ruồi, coi quyết tâm đó là sự bốc đồng vớ vẩn. Tất cả những lời mình nói hôm ấy giờ đã thành sự thật.

Tại sao không nghĩ mình sẽ giàu nhất VN?

- Có người nói anh cũng thừa hưởng được ở cha mình tính mơ mộng. Có khi nào anh mơ chính anh và những doanh nhân VN sẽ có mặt trong danh sách những người giàu nhất thế giới của Forbes một ngày không xa?

Có chứ. Mình đã từng nói về các đồng sự ở Techcombank: Tại sao chúng ta lại không nghĩ rằng mình có thể trở thành người giàu nhất VN. Nhưng cái sự mơ ấy sẽ trở thành hiện thực nếu nhận được sự hậu thuẫn lớn từ toàn xã hội. Có một điều đáng buồn là đây đó, người ta vẫn nói là những người giàu chiếm giữ bao nhiêu phần trăm tài sản quốc gia. Tại sao người ta không nghĩ rằng, người giàu cũng chỉ có một đôi bàn tay và khối óc như người khác, thế mà họ biết làm ra hàng núi của cải, tạo ra hàng núi việc làm và đóng góp hàng núi ngân sách cho đất nước. Bill Gates là ai? Là người không được thừa hưởng gì cả từ bố mẹ, từ các thế lực chính trị. Tất cả là do ông ấy làm ra. Mình thấy rất đau khổ khi tất cả các báo đưa tin Bill Gates đến VN đều viết: Người giàu nhất thế giới đến VN, mà không ai viết: Người thông minh nhất thế giới đến VN. Tại sao chỉ nhìn vào túi tiền của người ta. Đau khổ hơn, khi Gates trao học bổng mấy ngàn đô la, thì nhiều người bĩu môi: Giàu thế mà keo. Họ không nghĩ được rằng Gates đem vô số cần câu đến VN chứ không mang đến cho con cá.

VN không có đại gia?

- Ai đó nói rằng: Nếu Bill Gates sinh ra ở VN thì ông ta cũng chỉ tầm tầm. Ngược lại, một người VN cực giỏi được sinh ra ở Mỹ, thì cũng chỉ tầm tầm. Ý kiến của anh ra sao?

So sánh như vậy rất khó. Nhưng mình hiểu rằng: ở xã hội Mỹ, rất ít cơ hội đến một cách ngẫu nhiên, không có sự ban phát, xin cho nào cả, chính vì vậy những người thực sự giỏi mới có thể thành công. Nhưng ở VN rất nhiều người giàu vì cơ hội ngẫu nhiên.

- Có một doanh nhân khăng khăng khẳng định rằng: ở VN không có đại gia theo đúng nghĩa. Ông ta lý giải rằng: Vốn liếng thực của một vài Cty kha khá cũng chỉ hơn giá đôi giò của một cầu thủ quốc tế nổi tiếng. Anh nghĩ sao?

Nếu so sánh với thế giới thì đúng là VN không có đại gia vì thu nhập cả nước không bằng một tập đoàn lớn. Nhưng nếu so giá trị tài sản của những người giàu nhất VN với những người dân bình thường, thì vẫn có những đại đại gia. Nhưng theo tôi, nếu hiểu đại gia theo nghĩa anh có một tổ hợp mạnh, một tư duy chiến lược, một văn hóa kinh doanh, một ý thức vì cộng đồng... thì câu hỏi VN có đại gia chưa, thì lại phải bàn nhiều.

- Trong giới doanh nhân hiện nay, ai có thể coi là bạn của Lê Kiên Thành?

Đó là câu hỏi hay. Trên thực tế, những người bạn thì lại không làm ăn chung với mình. Người đầu tiên có thể kể là anh Phạm Phú Ngọc Trai – TGĐ của Pepsi VN, sau đó là Đặng Thiên Tân - người tạo ra chuỗi siêu thị Fivimax và nhiều sản phẩm đồ gỗ, Dương Đức Trung, chủ của 5-6 nhà máy 7-8 ngàn công nhân về may mặc, làm một cao ốc lớn ở TP HCM. Một người bạn nữa mình rất kính trọng nhưng buồn một nỗi là con người ấy hầu như chỉ gặp thất bại, đó là Hoàng Quang Vinh - người sáng lập đồng thời là chủ tịch HĐQT đầu tiên của Techcombank (Lê Kiên Thành là Chủ tịch HĐQT thứ hai).

- Ấn tượng sâu sắc nhất của anh về những người bạn này là gì?

Anh Trai gây ấn tượng nhất với mình ở tính chuyên nghiệp cao độ trong công việc. Anh Tân là người có thể biến những cái rất đơn giản thành những cái có giá trị. Anh Trung là người cực kỳ giản dị, dù nhiều tiền hơn mình rất nhiều, nhưng nếu đi bên mình thì ai cũng nghĩ mình giàu hơn. Còn anh Vinh – một người thông minh kinh khủng, nhưng ở vị trí TGĐ, anh ấy cũng thất bại, ở vị trí chủ tịch HĐQT, anh ấy cũng lại phải ra đi. Anh ấy luôn luôn có cái nhìn tổng thể, lý thuyết vững mà thực tế chắc. Có điều lạ là bây giờ anh ấy gần như không làm kinh doanh nữa, chỉ làm một hai cơ sở điều dưỡng và đi đó đây nghiên cứu phương pháp chữa bệnh cho mọi người.

- Xin cảm ơn anh đã dành cho Doanh Nhân cuộc trò chuyện thú vị này!n