Với nhiều lần trả hồ sơ bổ sung, hai lần Tòa sơ thẩm tuyên trắng án, cả 2 lần Tòa phúc thẩm tuyên hủy án. Đã 12 năm trôi qua, thân phận pháp lý của bị đơn vẫn còn treo lơ lửng.

Vụ án hình sự là một cái gì đó rất đặc biệt, là sự biểu hiện ra bên ngoài của những sự va đập giữa pháp luật và đời sống. Quá trình tố tụng trong vụ án hình sự giống như một mạng lưới của những mối quan hệ chế ước nhau, sự vận hành của từng đối tượng chủ thể chỉ có thể nhận diện được khi có sự phản chiếu của hành động tương ứng, giá trị của tranh tụng dân chủ được khơi bật ra từ cuộc tranh luận công khai tại phiên tòa giữa bên buộc tội và bên gỡ tội.

Nhưng cái cách so sánh ẩn dụ mượn mấy câu thơ của nhà thơ Nguyễn Bính cho việc quy buộc tội trạng đối với bản thân mình, ví như “những chiếc lá”, do “cái gốc” buộc tội chưa đủ căn cứ, nên lá cứ rơi rụng dần qua hai phiên tòa sơ thẩm tuyên bố mình không phạm tội “lừa đảo chiếm đoạt tài sản” như ông Đào Quốc Túy thì tôi chưa từng thấy.

Khi ông Đào Quốc Túy bị khởi tố, bắt tạm giam từ ngày 25-6-1996 về tội danh lừa đảo và lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, ông phải đối diện với 10 trường hợp bị quy buộc hành vi lạm dụng, 4 trường hợp bị quy buộc hành vi lừa đảo. Đến năm 1998, TAND TPHCM trả hồ sơ điều tra, sau đó ngày 12/2/1999 ông Túy được tại ngoại. Nhớ lại quãng thời gian đó, ông Túy nói: “Ở trong trại tạm giam, nỗi đau về thể xác, về mất tự do không lớn bằng danh dự bị tổn thương. Tôi đã cố gắng trình bày, nhiều quan hệ trong đó là giao dịch dân sự…”. Tháng 8/2000, cơ quan điều tra có kết luận điều tra bổ sung và VKSND TPHCM có cáo trạng truy tố ông Túy về tội danh lừa đảo chiếm đoạt tài sản, nhưng chỉ còn 2 trường hợp của bà V.T.T.H liên quan khoản tiền cọc ông Túy đã nhận 15.000 USD trong Hợp đồng thuê mặt bằng nhà xưởng sản xuất thú nhồi bông ở 74/807E đường Nguyễn Oanh, quận Gò Vấp và ông T.V.Đ số tiền 120 triệu đồng liên quan đến hợp đồng sửa chữa nhà xưởng. Ngày 25/7/2003, TAND TPHCM đưa vụ án ra xét xử sơ thẩm lần thứ nhất, tại bản án sơ thẩm số 1303 tuyên bố ông Đào Quốc Túy không phạm tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”, tách yêu cầu của ông T.V.Đ thành một vụ án dân sự khác. Do có Kháng nghị của VKSND TPHCM và kháng cáo của 2 bị hại, người liên quan, nên Tòa phúc thẩm TAND tối cao tại TPHCM đã nhận định bản án sơ thẩm có thiếu sót về thủ tục tố tụng, việc điều tra, xác minh của cấp sơ thẩm không đầy đủ mà cấp phúc thẩm không thể bổ sung được, nên đã hủy toàn bộ bản án sơ thẩm.

Điều đáng nói là sau khi hủy án, vụ án được giao về điều tra lại, kết quả chỉ còn một bị hại là bà V.T.T.H với số tiền quy buộc ông Đào Quốc Túy chiếm đoạt 15.000 USD. Bản án hình sự sơ thẩm số 1423 ngày 26-9-2006 của TAND TPHCM đã xuất phát từ nhận định cho rằng ông Túy tuy có những gian dối trong việc hướng dẫn, chào hàng để khách ký hợp đồng, nhưng về ý thức chủ quan, bị cáo không có ý định chiếm đoạt số tiền nêu trên của người bị hại, nên đã quyết định tuyên bố ông Đào Quốc Túy không phạm tội “lừa đảo chiếm đoạt tài sản”, khôi phục lại toàn bộ danh dự, quyền lợi và nghĩa vụ hợp pháp cho ông. Nhìn lại chặng đường đến thời điểm đó là gần 10 năm, trong đó ông Đào Quốc Túy bị tạm giam gần 3 năm, từ 14 hành vi bị quy buộc phạm tội, nay cáo buộc chỉ còn một hành vi, TAND TPHCM lần thứ hai tuyên bố trắng án cho ông Túy, sau phiên tòa sơ thẩm lần thứ hai. Tức cảnh sinh tình, ông Túy mượn ý thơ của Nguyễn Bính, gửi đến cho tôi:

“… Thưa luật sư. Ngày 26/9/2006, sau một ngày chống chọi với những lời buộc tội của công tố viên, chân lý đã thuộc về luật sư và chủ tọa phiên tòa đã công bố là bị cáo vô tội. Tôi, bị cáo vui mừng cảm động là lẽ thường tình nhưng ánh mắt của luật sư đã hân hoan cảm nhận chân lý không bao giờ thay đổi. Thời gian mười năm trôi qua, từ 14 hành vi trong vụ án hình sự, tội ác nhiều tầng như lớp lá bàng…, nhưng theo thời gian, những chiếc lá này lần lượt rụng dần vì cái gốc của nó không có, không tưởng. Đây là thời điểm mùa thu, chợt nhớ mấy câu thơ của Nguyễn Bính, xin mượn để gửi tâm tình cùng luật sư.

Cảm nhận trước số phận pháp lý kéo dài như không có điểm dừng và những áp lực của luật sư khi tham gia tố tụng, luật sư Nguyễn Minh Tâm có viết bài thơ chia sẻ với tôi thế này:

Ông Đào Quốc Túy cũng chưa kịp mừng, bởi câu chuyện này vẫn chưa có điểm dừng. Bản án sơ thẩm lần thứ hai này một lần nữa đã bị VKSND TPHCM kháng nghị, bị hại kháng cáo. Tại bản án hình sự phúc thẩm số 896 ngày 27/6/2007, Tòa phúc thẩm TAND tối cao tại TPHCM lấy lý do “việc tạm ứng 15.000 USD của bà H. và việc vay tiền của nhiều người khác là để xây dựng 1 hay 2 nhà xưởng, hay để làm gì ? Các bên đều khai không thống nhất và mâu thuẫn nhau, cấp sơ thẩm chưa điều tra các vấn đề này”. Do cấp phúc thẩm không thể điều tra bổ sung được, nên một lần nữa, tuyên hủy bản án hình sự sơ thẩm nói trên để điều tra lại theo quy định của pháp luật.

Thiết nghĩ, chỉ có một số câu hỏi nhỏ như thế của Tòa phúc thẩm, với bao nhiêu lần trả hồ sơ điều tra bổ sung, hai lần Tòa sơ thẩm tuyên trắng án, cả hai lần Tòa phúc thẩm tuyên hủy án, đến bây giờ đã mất đúng gần 12 năm rồi các cơ quan tiến hành tố tụng chưa làm sáng tỏ được sao? Liệu ông Đào Quốc Túy có còn đủ sức chịu đựng nữa hay không?