Trong khi Vinasin đang mê mải với những dự án đóng tàu hàng trăm nghìn tấn, tàu khách Bắc Nam, tàu trọng tải lớn xuất khẩu thì mảng đóng tàu trọng tải dưới 5.000 tấn, tàu sông phần lớn lại do các DN ngoài quốc doanh dọc các tuyến sông, biển ở Nam Định, Hải Dương, Thái Bình, Thanh Hóa, Hải Phòng... "phụ trách". Vấn đề đặt ra hiện tượng nở rộ các xưởng đóng tàu tư nhân phải chăng chỉ là phong trào tự phát?  

Tuy nhiên, khi có mặt tại “làng đóng tàu” Cát Thành, Trực Ninh, Nam Định - những trăn trở về sự phát triển và những hệ lụy từ... nghề truyền thống đã khiến phóng viên DĐDN không khỏi chạnh lòng.

Nghề truyền thống... kéo dài!

Phó Chủ tịch UBND thị trấn Cát Thành, huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định Nguyễn Văn Nồng là một người dễ mến. Ông cười to trước câu hỏi quá đỗi ngờ nghệch của chúng tôi. Rằng: đóng tàu có phải nghề truyền thống của thị trấn? "Nghề truyền thống của dân làng chúng tôi là vận tải thủy, còn đóng tàu chỉ có từ năm 2003, bùng nổ từ cuối năm 2006, mạnh nhất trong năm 2007, năm nay thì giảm nhiều" - ông nói. Chẳng cần mở sổ, vị phó chủ tịch này vẫn đọc vanh vách: hiện thị trấn có một cụm công nghiệp toạ lạc tại vị trí bờ sông Ninh Cơ, diện tích 26 ha, thu hút 6 dự án, tất cả đều là dự án đóng tàu. Khi cao điểm, các dự án này thu hút tới 4.000 lao động. Còn trong thời gian thấp điểm hiện tại, số lượng lao động trong ngành đóng tàu tại thị trấn cũng là 2.000 người. 50% trong số đó là người địa phương. Những số liệu này không tính lao động có nghề phụ, chẳng hạn như làm dịch vụ phục vụ ngành đóng tàu. Có nghĩa là việc phát triển đóng tàu đã làm thị trấn sầm uất hơn trước rất nhiều. Đó rõ ràng là tín hiệu vui với một thị trấn "vùng sâu" của tỉnh Nam Định, lại không gần các quốc lộ lớn như Cát Thành. Vì khi các DN đóng tàu... xuất hiện, sẽ kéo theo các dự án đầu tư, các nguồn lao động khác. Hiệu quả đã nhìn thấy, là sự xuất hiện của dự án NM sản xuất ôxi và NM sản xuất nước sạch công suất 600 m3/ngày. 

Hiện, thị trấn Cát Thành có khoảng trên 50 DN hoạt động trong ngành vận tải thủy, doanh thu của các DN tương đương 60 - 65% thu nhập toàn thị trấn. Các dự án đóng tàu chưa đóng góp gì "nhiều" cho thị trấn, ngoại trừ giải quyết nhu cầu lao động - ông Nồng khẳng định. Cái "chưa đóng góp" này có lý do từ việc dù có tới 6 DN đóng tàu, nhưng mới chỉ có duy nhất 1 con tàu trọng tải 3.200 tấn cấp "hạn chế 2" được bàn giao cho khách đặt hàng. Vài chục công trình đóng mới còn lại hiện vẫn nằm trên bãi đóng mới với đủ loại tiến độ. Trung bình đóng một con tàu 3.200 tấn đi biển cần tới... 15 tháng, trong khi ấy các con tàu đang đóng mới tại cụm công nghiệp của Cát Thành mới được đặt ký trong vòng  8 - 10 tháng trở lại đây. Và bản thân dự án xây dựng cụm công nghiệp này cũng mới được phê duyệt từ tháng 10/2007 khi các DN đều bắt tay triển khai xây dựng các hạng mục hạ tầng cơ sở để đóng tàu. Đến thời điểm này, mới có 2/6 DN được nhận quyết định giao đất. Hiện, cụm công nghiệp chỉ có đường điện 35 kV mới được đầu tư nhưng thường xuyên... mất điện. Có nghĩa là ngoài sự có mặt của các DN, sau khi có lời kêu gọi đầu tư của tỉnh, huyện, cụm công nghiệp chưa được Nhà nước đầu tư một công trình cơ sở hạ tầng nào khác.

Đóng tàu: Ngành kinh doanh... hấp dẫn?

Nhìn từ đê sông Ninh Cơ, cụm công nghiệp dường như đã trở thành một biểu tượng mới trong phát triển kinh tế của thị trấn Cát Thành. Hàng chục công trình đóng mới tàu biển trọng tải 3.000 - 5.000 tấn/chiếc đang đồng loạt thi công tại đây. Những con tàu đang đóng mới ấy xếp hàng đôi, mũi tàu vươn cao, đều tăm tắp cạnh nhau dọc bãi sông quả đã tạo được ấn tượng thị giác rất mạnh. Còn nữa, nếu bình quân vốn đầu tư cho mỗi con tàu trọng tải 3.000 tấn từ 30 - 35 tỷ VND, thì vài chục dự án đóng tàu hiện đang thi công tại cụm công nghiệp Cát Thành cũng đã thu hút một lượng vốn khổng lồ tới vài trăm tỷ VND. Đó là chưa tính tới số vốn đầu tư không nhỏ khác đã đổ vào GPMB, san lấp, thi công bãi và các phương tiện phục vụ việc đóng mới... do các DN đã bỏ ra. Nhưng nếu không có lãi, thì mấy ai chịu bỏ vài chục tỷ VND ra vùng bờ sông này để đóng tàu?

Giám đốc nhà máy đóng tàu Phú An (Cty CP Phú An) Nguyễn Khắc Khoan cho biết: Nhà máy của ông hiện đang đóng cùng lúc 9 con tàu biển trọng tải trên 3.000 tấn/chiếc. Vào tháng 8 sắp tới, nhà máy sẽ hạ thủy 3 chiếc trong số đó. Ông Khoan nói rằng nghề đóng tàu ở Cát Thành khởi phát trước tiên để phục vụ cho người Cát Thành. Từ nghề "truyền thống" là vận tải thủy, người Cát Thành nhận thấy nhu cầu vận tải biển đang tăng lên từng ngày. Nhưng số tàu vận tải của thị trấn thì trọng tải nhỏ, khả năng đi biển hạn chế. Mà, những cơ sở đóng tàu "chịu" đóng loại tàu trọng tải dưới 5.000 tấn thì quá ít. Loại tàu này cũng không có nhiều và giá cũng không rẻ để mua từ nước ngoài... Vậy là, với sự mời gọi của huyện, thị trấn, người Cát Thành quyết định tự đóng tàu. Trước tiên để phục vụ nhu cầu chính mình, và để nhanh chóng "nắm" lấy mảng thị trường vận tải biển đang "khát" phương tiện. Vài chục công trình đóng mới và cụm công nghiệp đã vụt hình thành từ lựa chọn ấy.

Chất lượng và tốc độ là hai yêu cầu quan trọng nhất để đánh giá sự thành bại của chương trình phát triển. Người Cát Thành đã có được tốc độ - nghĩa là có được một nửa - trong "chiến lược" phát triển công nghiệp đóng tàu. Nửa còn lại - chất lượng - thì họ vẫn đang phấn đấu để đạt được. Phó Chủ tịch UBND thị trấn Nguyễn Văn Nồng nói rằng "hình như" vài con tàu đã hạ thủy nhưng lại phải kéo lên - theo yêu cầu của giám sát - để làm lại một số hạng mục không đạt yêu cầu. Thực tế, thị trấn có hẳn một trường trung cấp của tỉnh chuyên dạy gò, hàn. Nhưng đóng tàu thì lại chẳng phải gò hàn. Bởi thế, dù có "mời" hết học sinh của trường này, thì các DN đóng tàu vẫn còn phải thu nhận lượng lớn lao động từ địa phương khác. Dĩ nhiên, vì chất lượng lao động, vì đầu tư không cao, vì tiến độ gấp... thì khó có thể đòi hỏi kỹ thuật đóng tàu áp dụng tại Cát Thành được tốt. Người ta dựng dàn giáo bên cạnh bộ xương tàu để hàn từng tấm tôn làm nên thành tàu. Một giám đốc NM đóng tàu cho biết, với những phần việc khó, các DN thường mời thợ từ nơi khác về.

Chưa hết, sang năm 2008, chính sách tiền tệ thắt chặt đã đẩy các DN đóng tàu vào tình thế khó khăn. Nếu như vay tiền ngân hàng trong các năm trước để phục vụ nhu cầu đóng tàu của trên 50 DN vận tải trong thị trấn là tương đối... dễ. Thì tình hình đã khác hẳn trong năm 2008. Tiền ít hơn, và "không có tiền mặt là không bán" - ông Khoan than thở nói về khó khăn khi mua nguyên liệu. Dù ngay thời gian thi công đã gần hết, nhưng nhiều con tàu vẫn chưa xác định đươc ngày hạ thủy, bàn giao. Lý do: chủ tàu và người đóng đều đã hết cách "xoay" tiền sau thời gian dài ngân hàng không giải ngân tiếp cho dự án. Thực tế này cũng không chỉ xảy ra với một mình Cát Thành, mà với tất cả các dự án đóng tàu tại các địa phương. Một con số thống kê cho thấy, hiện đang có 524 dự án đóng tàu biển trọng tải 5.000 tấn trở xuống đang thi công trên cả nước (đóng tại Nam Định 239 chiếc). Để số tàu này hoàn thành, bổ sung cho đội tàu 1.219 chiếc Việt Nam hiện có, sẽ cần vài ngàn tỷ VND tiếp tục được giải ngân. Và đó là yêu cầu... không khả thi trong thời điểm hiện tại.

Hải - cậu nông dân nhà ở tận huyện Hải Hậu - đã chờ việc từ hơn 2 tháng nay. Trước đó, cậu thuê nhà trọ ngay trong làng Phú An và làm việc trong Cty CP Cát Tường tại cụm công nghiệp Cát Thành. Cậu - giống hệt vài ngàn công nhân khác tại cụm công nghiệp này - nhận lương qua một "cai" nhân công đã nhận cậu vào làm, không nhận trực tiếp từ Cty. Từ đầu năm 2008, lượng công nhân giảm dần. Đơn giản vì phần việc dễ tại các con tàu đóng mới đã hết dần. Và thực sự thì tiền của các chủ đầu tư cũng đã cạn. Nhưng Hải - cũng như nhiều người khác - không nghĩ thế. Hải vẫn tràn trề hi vọng sẽ tiếp tục được đi làm trở lại tại cơ sở đóng tàu biển này. Cậu tin rằng đó là nơi duy nhất có thể nhận một nông dân chưa qua đào tạo như cậu vào làm và trả cho cậu một mức lương công nghiệp. Buổi chiều tại Cát Thành thật nóng. Thị trấn đã mất điện gần một tuần, Hải vui vẻ cởi trần ngồi uống bia “cỏ”, chửi bậy và đánh bạc cùng bè bạn - những người cũng đa phần đang chờ việc như cậu. Còn tôi, tôi đang vội vã thu dọn đồ đạc để đi khỏi Cát Thành thật nhanh. Thị trấn “công nghiệp, dịch vụ” này không có nhà nghỉ, không có quán cơm. Và tôi không thể ngồi đánh bạc chờ thời như Hải. Cũng như không thể nhìn đóng tàu như một canh bạc đầy may rủi như nhiều người khác.