Quá trình suy giảm tăng trưởng của nền kinh tế Trung Quốc thời kỳ hậu Olympics đã bắt đầu ngay trước khi Thế vận hội Bắc Kinh chính thức khai mạc.

Đã có những dấu hiệu báo trước: đơn đặt hàng gửi tới các nhà máy ở Trung Quốc trong tháng 7 giảm hẳn; xuất khẩu giẫm chân tại chỗ nếu điều chỉnh số liệu theo lạm phát và tỷ giá hối đoái; thị trường bất động sản đóng băng, ở các tỉnh miền đông nam Trung Quốc - nơi bị ảnh hưởng nặng nhất từ những xáo trộn kinh tế, giá các căn hộ giảm chóng mặt.

Dấu hiệu và tác động

Thời gian gần đây kinh tế Trung Quốc tăng trưởng kỷ lục, hơn 11% mỗi năm, một phần nhờ những chương trình đầu tư khổng lồ của chính phủ vào cuộc biểu dương hoành tráng của Thế vận hội Bắc Kinh. Nay những chương trình đầu tư đó đã kết thúc, sân khấu sắp đóng màn và người dân Trung Quốc phải quay về với cuộc mưu sinh hàng ngày. Mất đi nguồn vốn đầu tư công khổng lồ, tăng trưởng kinh tế chắc chắn phải chậm lại. Giới quan sát kinh tế dự báo mức tăng trưởng GDP của Trung Quốc năm nay là khoảng 9%-10%, song các con số này liên tục được điều chỉnh giảm.

Tất nhiên tăng trưởng kinh tế Trung Quốc sẽ không dừng lại hoặc đảo chiều. Nhưng, khi mức tăng trưởng giảm xuống dưới 11% mỗi năm thì người bị sốc đầu tiên là tầng lớp lao động. Lâu nay họ đã quen với tỷ lệ tăng lương hai con số mỗi năm; các doanh nghiệp liên tục đưa ra mức lương cao mà vẫn không tuyển đủ người để duy trì hoạt động của các nhà máy. Hàng triệu thanh niên Trung Quốc từ nông thôn lên thành thị mỗi năm để kiếm việc làm cũng sẽ gặp khăn.

Do Trung Quốc hiện đã có vai trò lớn trong nền kinh tế toàn cầu nên khi chiếc đầu máy này giảm tốc độ nó sẽ gây hiệu ứng lan tỏa ra khắp nơi, có tác động tiêu cực lẫn tích cực.

Nhu cầu nguyên liệu và nhiên liệu của Trung Quốc giảm là một trong những nguyên nhân khiến giá xăng dầu giảm mạnh trong vài tuần gần đây. Hôm thứ Ba (5-8) giá dầu thô đã xuống dưới 120 đô la Mỹ/thùng, giảm 20% so với mức kỷ lục 147,27 đô la/thùng ngày 11-7 vừa qua. Giá các nguyên liệu chiến lược như đồng, thiếc, kẽm, chì và nhôm trên thị trường hàng hóa giao sau ở London cũng giảm rất mạnh khi nhiều nhà máy ở Trung Quốc phải đóng cửa hoặc giảm sản lượng. Việc giảm giá dầu mỏ và nguyên liệu tạo thêm sức mạnh cho các quốc gia trên toàn cầu chống lại áp lực lạm phát, nhưng cũng là yếu tố làm chậm đà tăng trưởng của kinh tế thế giới.

Trung Quốc đang nỗ lực đảo ngược các chính sách hiện hành để tăng tốc phát triển kinh tế.

Đổi hướng chính sách

Tất nhiên, Trung Quốc sẽ không dễ gì chấp nhận giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế. Vài tháng trước Trung Quốc đặt ưu tiên kiềm chế lạm phát hơn tăng trưởng kinh tế, song nay khi lạm phát có dấu hiệu thuyên giảm, họ lại quay sang thúc đẩy kinh tế. Tại cuộc họp Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Trung Quốc ngày 25/7 vừa qua, Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào đưa ra mục tiêu giữ vững mức phát triển kinh tế nhanh trong lúc nỗ lực giữ mức lạm phát trong tầm kiểm soát. “Chúng ta phải duy trì sự phát triển tương đối nhanh và đều đặn và kiểm soát sự gia tăng giá cả quá đáng như là nhiệm vụ hàng đầu của công cuộc quản lý vĩ mô”.

Trong suốt 5 năm qua, Trung Quốc đã triển khai nhiều biện pháp kìm hãm nền kinh tế để giữ lạm phát trong tầm kiểm soát song nay các biện pháp này lần lượt bị gỡ bỏ vì các nhà hoạch định chính sách lo sợ tốc độ tăng trưởng kinh tế suy giảm quá nhanh. Trong lĩnh vực tiền tệ, sau khi để cho đồng nhân dân tệ (NDT) tăng giá so với đô la Mỹ hồi nửa đầu năm nay, Ngân hàng trung ương Trung Quốc đã bắt đầu đẩy giá đồng NDT xuống nhằm duy trì lợi thế cạnh tranh về giá của hàng xuất khẩu Trung Quốc trên thị trường thế giới, bất chấp sự phản đối quyết liệt của Mỹ và châu Âu. Trong phiên giao dịch ngày 4/8, tỷ giá đồng NDT giảm 0,13% so với đô la Mỹ. Mấy hôm trước, Trung Quốc bắt đầu tăng tỷ lệ hoàn thuế xuất khẩu đối với hàng dệt may, đảo ngược một chính sách chèn ép các ngành sản xuất cấp thấp để khuyến khích các ngành công nghệ cao. Giới hạn tín dụng của các ngân hàng thương mại cũng được nới lỏng để doanh nghiệp và người dân tiếp cận nguồn vốn một cách dễ dàng hơn. Nói ngắn gọn, Trung Quốc đang nỗ lực đảo ngược các chính sách hiện hành để tăng tốc phát triển kinh tế thay vì tìm kiếm một cuộc “hạ cánh mềm” như họ từng làm mấy năm gần đây.

Thị trường quyết định

Tuy vậy, thành công của Trung Quốc phụ thuộc nhiều vào tình hình thị trường thế giới, trong đó phải lưu ý đến nhu cầu tiêu thụ đang yếu đi ở cả Mỹ và châu Âu.

Ở miền Nam Trung Quốc - khu vực chuyên sản xuất hàng tiêu dùng cung cấp cho toàn thế giới, những dấu hiệu suy thoái đã hiện lên rất rõ. Hải cảng Hồng Kông thường chất đầy container hàng hóa chờ lên tàu, nay đã rất vắng. Tại Công ty túi xách Union Bags & Luggage, chuyên sản xuất từ va-li đến túi đựng thú nuôi, có nhà máy ở Đông Hoản thuộc vùng đồng bằng Châu Giang, cách Hồng Kông 64 km, ông Jim Jiang - giám đốc bán hàng, thừa nhận rằng hàng xuất sang Mỹ đã giảm 20% trong năm qua. “Chúng tôi buộc phải giảm đơn đặt hàng cho các nhà cung cấp dây khóa kéo, vải giả da và các loại phụ liệu khác”, ông Jim nói. Nghiêm trọng hơn nữa là tình hình thị trường địa ốc: sau nhiều năm tăng giá chóng mặt, nay giá nhà đất đảo chiều và sụt giảm thê thảm. Ông Min Hwa - nhà môi giới địa ốc ở Thâm Quyến thổ lộ, trong năm qua giá địa ốc khu vực gần trung tâm giảm 10% trong khi ở các vùng ngoại ô giảm tới 40%. “Mấy tháng gần đây rất ít người tìm mua nhà đất dù giá đã giảm nhiều so với năm ngoái”, ông nói.

Ở miền Bắc Trung Quốc – khu vực chuyên sản xuất hàng công nghiệp, tình hình có vẻ sáng sủa hơn, lượng hàng xuất khẩu thông qua cảng Thiên Tân gần Bắc Kinh vẫn tăng đều trong những tháng gần đây. Tuy nhiên vấn đề của khu vực này là thiếu điện trầm trọng khiến các nhà máy không thể hoạt động hết công suất. Trong hai năm qua Trung Quốc đã xây dựng khá nhiều nhà máy điện tại vùng này song lượng than đá khai thác được không đủ cho các nhà máy này hoạt động. Mùa hè này, gần một nửa số tỉnh thành ở Trung Quốc thiếu điện song nhờ kinh tế chậm lại nên vấn đề thiếu điện không đến nỗi quá căng thẳng.

Thăng trầm nhưng vẫn mạnh

Quá trình chậm lại của nền kinh tế bắt đầu cùng lúc với Thế vận hội Bắc Kinh nên dễ dàng gây hiệu ứng tâm lý: nỗi lo kinh tế khó khăn thời hậu Olynpic đã lan rộng ở Trung Quốc, tác động mạnh đến thị trường chứng khoán. Sau khi lên tới đỉnh điểm vào tháng 10-2007, giá cổ phiếu ở thị trường chứng khoán Thượng Hải quay đầu và xuống dốc không phanh; chỉ số chứng khoán CSI hiện đã giảm hơn 50% so với năm ngoái; báo hiệu một giai đoạn sóng gió của nền kinh tế Trung Quốc.

Điểm sáng đáng lưu ý là trong những năm thịnh vượng vừa qua, Trung Quốc đã đầu tư rất lớn để cải thiện hạ tầng kỹ thuật, xây dựng nhiều hệ thống đường sá, cảng biển, đường sắt và những công trình giao thông khác. Chính sự đầu tư này đã giúp các doanh nghiệp giảm được thời gian và chi phí vận tải hàng hóa, mở rộng thị trường tiêu thụ, thu hút các nhà đầu tư nước ngoài tiếp tục đổ vốn vào Trung Quốc, giúp cho nước này đương đầu với xu thế suy yếu của nền kinh tế toàn cầu tốt hơn mọi nền kinh tế khác.