Khi “Thượng đế” bị rẻ rúng

Không thể tính được hết thiệt hại về kinh tế mà các “thượng đế” phải gánh chịu từ phương thức kinh doanh gian dối, coi thường lợi ích, sức khoẻ và tính mạng NTD của nhiều nhà sản xuất, kinh doanh thời gian qua. Vi phạm nổi cộm không chỉ gây bất bình trong dư luận xã hội mà còn đặt ra vấn đề bức xúc liên quan đến việc hoàn thiện thiết chế pháp lý nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng cho NTD. Qua mặt khách hàng với nhiều chiêu thức từ trắng trợn đến tinh vi vì mục đích lợi nhuận, có thể kể đến mặt  hàng thiết yếu - chiến lược là xăng dầu. Thật lạ lùng bởi xăng dầu nằm trong tầm giám sát chặt chẽ của Chính phủ và nhiều  Bộ, Ngành, có hệ thống phân phối nghiêm ngặt, có đầu mối cung cấp rõ ràng mà vẫn vi phạm một cách có hệ thống.  Với mức sai số đo lường bình quân 5%, cộng tỷ lệ gian lận chất lượng khoảng 3%, nhân với mức tiêu thụ 3 triệu lít xăng (đơn giá năm 2006 là11 ngàn đồng/lít) thì mỗi năm NTD phía Nam bị ăn cắp 540 tỷ đồng (khảo sát của Vinastas). Tình trạng này cho đến nay vẫn không được cải thiện. Tổng kiểm tra mới đây của Bộ khoa học & Công nghệ cho thấy 28% cơ sở kinh doanh sai phạm về đo lường  (có nơi sai số gần 10%),  17% vi phạm về chất lượng. Trả lời câu hỏi vì sao  các cơ sở kinh doanh này ngang nhiên móc túi khách hàng? Câu trả lời thật đơn giản: Mức xử phạt tối đa vài chục triệu (nếu bị phát hiện ) so với lợi nhuận bạc tỷ hốt về thì chẳng thấm tháp gì. Hãn hữu lắm, có một vài cây xăng bị rút giấy phép nhưng họ lại hợp thức bằng cái tên một cơ sở mới để kinh doanh bằng  những thủ đoạn đối phó  tinh vi hơn.

Ngoài thiệt hại kinh tế, sức khoẻ và tinh thần của NTD cũng bị đe dọa tổn hại do sử dụng các loại thực phẩm, rau quả và nhiều sản phẩm chế biến chứa độc tố vượt chỉ số cho phép. Vụ nước tương 3-MCPD khiến dư luận chưa hết bàng hoàng thì thêm nỗi lo của các nhãn hàng sữa, thực phẩm có thành phần chứa Melamine. Sự thật càng phơi bày khi 80% mẫu sữa bột do Vinastas khảo sát ở TP HCM không đạt hàm lượng đạm theo tiêu chuẩn tự công bố trên nhãn hàng  (30% trong đó lượng đạm chỉ chiếm dưới 10%) 20% gần như không có thành phần đạm (thấp dưới 2%), những sản phẩm này thực chất là hàng giả chứ không thể nói là kém chất lượng. Bên cạnh hàng hoá, các loại hình dịch vụ mọc lên như nấm và cũng thả sức bóc lột, bắt chẹt khách hàng… Nếu thượng đế đòi hỏi quyền lợi theo quy định tại Pháp lệnh bảo vệ NTD thì lập tức bị từ chối phục vụ hoặc phải chịu những lời khiếm nhã, những hành vi thô bạo. Hiếm có quốc gia nào mà quyền lợi của NTD bị xâm hại nghiêm trọng như ở VN – Đó là thông điệp gửi đến các cơ quan quản lý nhà nước từ cuộc hội thảo của Vinastas.

Xử lý vi phạm… luật chưa thông!

Dù Vinastas đã chính thức gửi văn bản đề nghị Bộ Công an và Viện kiểm sát tối cao điều tra khởi tố các cơ sở kinh doanh xăng dầu có hành vi gian lận và truy thu nguồn lợi bất chính. Song, đối chiếu với các quy định hiện hành thì việc lôi được các tội nhân ra ánh sáng không phải chuyện dễ. Chưa kể hàng loạt thiệt hại cho NTD mà khó tìm bằng cớ hoặc không thể chứng minh được. Ngay cả khởi kiện dân sự trong vụ ”Nước tương bẩn”, các thượng đế cũng đành bó tay bởi làm sao biết được mức độ thiệt hại? ai bị ung thư do sử dụng nước chứa 3-MCPD? Cho dù, điều 630 Bộ luật Dân  sự có chỉ rõ: “các cá nhân, pháp nhân, chủ thể khác sản xuất, kinh doanh không đảm bảo chất lượng hàng hoá mà gây thiệt hại cho người tiêu dùng thì phải bồi thường” nhưng lại không quy định cụ thể trách nhiệm và phạm vi bồi thường, các tiêu chí đánh giá thiệt hại. Điều 162 Bộ luật hình sự còn có mức án phạt tù từ 2 – 7 năm đối với tội Lừa dối khách hàng. Ấy vậy mà, gian lận trong kinh doanh xăng dầu chưa có trường hợp nào bị phạt tù vì khó đánh giá “mức độ thiệt hại nghiêm trọng” và “thu lợi bất chính lớn”. Tương tự, điều 168: Tội quảng cáo gian dối (có mức phạt tù từ 3 tháng đến 3 năm) thì việc tìm chứng cứ cho  “hậu quả nghiêm trọng” theo quy định của luật quả là khó hơn mò kim đáy bể. Vậy nên các sản phẩm bột nêm :”Ngon từ thịt, ngọt từ xương”;  “Chế biến từ xương ống và thịt tươi nguyên chất”; hoặc “Hạt nêm không bột ngọt” cứ ngang nhiên quảng cáo sai sự thật, lừa dối khách hàng mà chẳng có công ty nào bị sờ gáy? NTD vẫn biết mình đang sống trong một “thế giới hàng hoá” không an toàn nhưng do thiếu thông tin, hiểu biết, do quá mệt mỏi với những tranh chấp không có hồi kết nên họ phải chấp nhận thiệt thòi trong nỗi bức xúc khó giải toả.

Phải có biện pháp mạnh

Không phủ nhận vai trò Vinastas VN với nỗ lực trong các hoạt động bảo vệ quyền lợi NTD nhưng cái khó với cơ chế hiện tại, e rằng tổ chức Hội không có đủ chức năng để hoàn thành sứ mệnh bảo vệ NTD. Việc xử lý tranh chấp chỉ dừng lại ở mức độ hoà giải, các quyết định không mang tính pháp lý. Kết quả từ nhiều cuộc điều tra, khảo sát công phu về gian lận thương mại, hàng gian hàng giả… phổ biến trên thị trường chỉ được xem là những kiến nghị để tham khảo mà không được thừa nhận là chứng cứ quan trọng trong xử lý vi phạm. Bản thân Vinastas cũng không được cấp kinh phí hoạt động? Nếu cứ tự bơi trong cuộc chiến bảo vệ quyền lợi cho mọi người trước điều phi lý với chính mình thì liệu Vinastas bao giờ mới phát triển tương xứng nhiệm vụ đang gánh vác?

TS Hồ Tất Thắng – Phó Chủ tịch  VINASTAS: NTD đòi hỏi sự minh bạch   Dù luật pháp cho phép Vinastas đại diện cho NTD đứng ra khởi kiện các chủ thể xâm hại lợi ích của họ nhưng điều này cũng khó mà thực hiện bởi khả năng thắng kiện rất thấp do những quy định pháp lý không rõ ràng. Cách đánh giá mức độ thiệt hại và phạm vi trách nhiệm bồi thường không được cụ thể, không phù hợp thực tế. Thực trạng quyền lợi NTD ngày càng bị xâm hại nghiêm trọng, hãy sử dụng quyền đòi hỏi sự minh bạch khi mua bán hàng hoá, đôi khi chỉ là những thông tin cực kỳ đơn giản như: chất lượng, đo lường, giá cả... và xem đó lại là những tiêu chí cần thiết kiểm tra tính trung thực, công khai của nhà sản xuất. Có nhiều những giao dịch thoả thuận mà pháp luật không bắt buộc. Ví dụ như dịch vụ sử dụng tài khoản ATM, khi xảy ra tranh chấp, thiệt hại luôn nghiêng về NTD. Cấp chứng tín cho hàng hoá của các nhà sản xuất là một trong những biện pháp bảo vệ NTD khá hữu hiệu (chứng tín này được cấp dựa trên những cam kết về chất lượng được Hội bảo vệ  NTD dùng kiểm chứng và giám sát).   Ông Nguyễn Nam Vinh – Chủ nhiệm văn phòng VINASTAS phía nam:             Hội châm ngọn đuốc lúc ban đầu   Bảo vệ NTD là trách nhiệm của Chính phủ, các cơ quan thực thi pháp luật và cả cộng đồng. Trong mọi cố gắng nỗ lực, Vinastas chỉ là người thổi bùng ngọn lửa lúc ban đầu. Đó là những cảnh báo, là công tác giáo dục, truyền thông và cung cấp kiến thức giúp NTD tự bảo vệ mình. Các đề xuất, kiến nghị của hội thông qua công tác điều tra, nghiên cứu, khảo sát thị trường cần phải được Chính phủ xem xét, cụ thể hoá bằng những điều luật để điều tiết các giao dịch giữa NTD với nhà sản xuất cung cấp dịch vụ, như vậy sẽ tránh được nhiều  tranh chấp không cần thiết. Thị trường hàng hoá bùng nổ với nhiều phương thức cạnh tranh gay gắt mà NTD lại không được bảo hộ bằng hệ thống pháp luật bình đẳng trong các giao dịch mua bán là không công bằng.  Bản thân các “thượng đế” cũng phải biết tự bảo vệ mình, hãy làm người tiêu dùng thông minh khi sử dụng  quyền của mình  trong pháp lệnh bảo vệ NTD.   Ông George Cheriyan – Giám đốc tổ chức bảo vệ NTD Ấn Độ (CUOS):                         Toà án NTD - Đơn giản và hiệu quả   Luật bảo vệ NTD nhằm mục đích bảo vệ và khuyến khích lợi ích của NTD chống lại các hành vi thương mại không công bằng, phi đạo đức và gian lận. Ở Ấn Độ, đạo luật này không chỉ đề cao quyền của NTD mà còn là cơ sở pháp lý để thiết lập toà án giải quyết tranh chấp, khiếu nại của NTD ở cả ba cấp quốc gia, bang và từng quận. Bộ máy này có tính chất pháp lý đơn giản, mục tiêu chính là đưa ra cơ chế giải quyết khiếu nại và bồi thường nhanh chóng và đơn giản cho các tranh chấp liên quan đến NTD. Toà án này có quyền áp dụng hình phạt giam giữ đối với  thương nhân hay người vi phạm trong thời hạn không dưới một tháng nhưng cũng có thể kéo dài đến 3 năm hoặc phạt tiền đến 10.000 rupees.   TS Đinh Thị Mỹ Loan – Nguyên Cục trưởng Cục quản lý cạnh tranh:            Bảo vệ quyền lợi NTD: Quá nhiều bất cập   Văn bản pháp luật tuy nhiều nhưng trên thực tế, NTD chưa đối xử công bằng. Trong những quy phạm được coi là Pháp luật bảo vệ NTD còn thiếu những cơ chế đảm bảo cho họ thực hiện quyền của mình với tư cách là “nhóm người cần được bảo vệ đặc biệt” trong khi quyền lợi của nhóm người này bị xâm phạm nghiêm trọng và trở thành một hiện tượng phổ biến (đặc biệt đối với nhóm thực phẩm, đồ uống, thuốc chữa bệnh...). Ngay cả khi tranh chấp xảy ra, họ cũng khó có cơ hội thắng kiện. Trong khi tổ chức xã hội của NTD là Vinastas thì pháp luật cũng chưa đảm bảo cho hoạt động của Hội trong việc bảo vệ thành viên của mình. Bản thân tổ chức Hội cũng chưa đủ mạnh, thiếu các nguồn lực hoạt động, chưa nhận được sự quan tâm, tạo điều kiện của các cơ quan quản lý nhà nước. Nhìn từ góc độ thực thi, NTD không hoặc chưa được bảo vệ quyền lợi do quy trình giải quyết khiếu nại lộn xộn, khiếu nại không được giải quyết thoả đáng. Các chế tài xử lý hành vi vi phạm không rõ ràng cụ thể, trong trường hợp khởi kiện, NTD khó có cơ chế đảm bảo thắng kiện. Mặt khác, hạn chế từ nhận thức và tình trạng thiếu thông tin, kiến thức về tiêu dùng cũng trở thành cản trở quan trọng. Chưa chủ động trong việc tự vảo vệ mình, ngại khiếu nại và đòi bồi thường thiệt hại là tâm lý phổ biến ở NTD VN. Một phần do mức sống, trình độ dân chí, kiến thức... có sự chênh lệch khác biệt giữa các tầng lớp tiêu dùng, giữa các vùng miền... cũng trở thành bất cập phổ biến đối với hoạt động bảo vệ NTD hiện nay.

Khánh Linh