Trong khuôn khổ chương trình "Truyền thống dân gian của chúng ta", mới đây Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (BTDTH VN) đã phối hợp với Sở Văn hoá - Thông tin (VHTT) Nghệ An, UBND huyện Đô Lương và Bảo tàng tỉnh Nghệ An (BT Nghệ An) tổ chức giới thiệu và trình diễn nghề làm gốm đất nung làng Trù (Trù Sơn - Đô Lương - Nghệ An). Tại đây, cũng đã diễn ra một cuộc hội thảo để tìm ra cách thức bảo tồn và khôi phục nghề làm gốm làng Trù - một làng gốm cổ có từ đời Trần đang đứng trước nguy cơ mất nghề.

“Mời về Trù Ú mà coi Cái nghề nồi đất mấy đời đồn xa”

Theo ông Đoàn Văn Nam - Giám đốc BT Nghệ An: "Đến nay chúng tôi vẫn chưa tìm được một tài liệu chính xác nào viết về thời gian xuất hiện nghề làm gốm ở làng nhưng theo một số tài liệu dân gian mà chúng tôi sưu tầm được thì nghề gốm làng Trù có từ thời Trần, do một công chúa con vua Trần vào sinh sống tại làng mang nghề vào truyền dạy cho dân làng. Từ đó ở làng Trù xuất hiện thêm một nghề tiểu thủ công mới bên cạnh nghề nông là nghề làm gốm mà tiêu biểu nhất vẫn là nghề làm nồi đất”.

Nồi đất làng Trù có rất nhiều chủng loại với nhiều hình dáng, kích cỡ khác nhau, nhưng thường có ba loại nồi chính: Nồi thường dùng để nấu cơm, nồi miệng hẹp thường dùng để nấu nước và nồi trẹt - trách dùng để kho cá. Đặc điểm này đã tạo cho gốm Trù khác với các loại gốm khác ở chỗ: Chủ yếu là gốm trơn không trang trí hoa văn, nhẹ và mỏng. Do đó, việc lấy đất và xử lý đất làm sao cho "đủ độ", để đến khi làm ra sản phẩm gốm có được đầy đủ các yếu tố trên là yêu cầu mà bất cứ người làm gốm nào của làng đều đặt lên hàng đầu. Nhưng để có đất làm gốm, người dân làng Trù phải qua tận làng Nghi Văn (huyện Nghi Lộc) cách đó chừng 7 - 8 km để lấy đất, vì đất thổ cư làng Trù không thể nặn thành gốm do thiếu độ kết dính.

Không giống với các sản phẩm gốm làng khác là muốn có một sản phẩm gốm hoàn chỉnh phải qua quá trình đốt và nung rất lâu trong lò thì sản phẩm gốm làng Trù lại nung ngoài trời với vật liệu nung chính là bổi (lá gồi, lá cây dành dành, lá thông, lá bạch đàn... vì những loại lá này có dầu nên khi đốt tạo cho màu đẹp và bóng). Từng sản phẩm gốm khi làm xong, để khô (khoảng 2 tiếng), được xếp trên một cái đế lò hình tam giác (đế lò được xây bằng những viên đá ong hoặc bằng những thỏi đất sét xắn như viên "gạch vồ", có 3 lỗ đốt ở 3 đỉnh). Khi xếp gốm vào lò, ban đầu xếp ngửa, cái nhỏ nằm trong cái to, nhưng khi đốt được chừng 15 - 20 phút, những người thợ gốm sẽ lấy 2 - 3 lớp gốm bên ngoài cùng xếp úp lại. Tiếp theo, phía ngoài phủ một lớp rơm rạ tạo thành "vỏ lò" để giữ nhiệt. Sau gần 3 tiếng nung như vậy là đã có một sản phẩm gốm hoàn hảo.

Sự mai một làng nghề

Từ bao đời nay bên cạnh nghề nông nghiệp truyền thống, người dân làng Trù đã nhờ nghề gốm mà cải thiện cuộc sống rất nhiều. Đã có thời, người dân làm gốm làng Trù phải làm thâu đêm, suốt sáng để đủ hàng cho nhu cầu của người tiêu dùng. Nhưng giai đoạn vàng son ấy rồi cũng qua đi nhanh chóng. Những năm gần đây với sự phát triển của các đồ gia dụng bằng nhôm, đồng và nhựa khiến cho việc tiêu thụ sản phẩm gốm làng Trù gặp rất nhiều khó khăn. Nếu như trước kia, cả làng gia đình nào cũng làm gốm thì hiện nay theo như ông Đoàn Văn Nam (Giám đốc BT Nghệ An): "Cả làng này chỉ còn khoảng 20% hộ gia đình làm gốm là cùng". Điều này đã cho thấy một thực tế là giờ đây người làng Trù không còn mặn mà gì với nghề gốm truyền thống của làng nữa, mặc dù bây giờ thu nhập từ làm gốm lại nhiều hơn ngày đó (khoảng 700.000đ/ tháng). Ông Nguyễn Văn Hứa (xóm 10 - xã Trù Sơn) - một người đã hơn 50 năm gắn bó với nghề gốm, và hiện nay vẫn đang làm gốm bùi ngùi kể với chúng tôi: "Làng tui bây giờ chỉ còn cánh trung niên ở tuổi 45 trở lên là còn làm gốm, chứ bọn trẻ sau này có ai biết làm nghề đâu. Hầu hết chúng đều đi làm ăn xa vì chúng bảo như thế mới có đồng ra, đồng vào, chứ tội gì mà cứ ru rú trong làng với nghề gốm. Ngay cả gia đình tui mấy đời sống bằng nghề gốm mà mấy đứa con nhà tui có đứa nào theo nghề đâu, muốn đứa nào đó theo nghề thì nó từ chối ngay. Tui với nhà tui cũng buồn, nhưng biết làm sao được khi con nó nỏ (không) chịu? Nghĩ mãi, tui cũng thấy bọn trẻ đúng vì mỗi tháng như hai vợ chồng tui làm quần quật mà chỉ được gần triệu bạc. O (cô) bảo, làm nghề mà lay lắt thế thì làm làm gì?".

Sự mai một của gốm làng Trù do rất nhiều nguyên nhân nhưng phải kể đến trước tiên là việc tìm đầu ra để tiêu thụ sản phẩm. Trước kia, khi người dân còn có nhu cầu sử dụng nồi đất nhiều thì người làm gốm làng Trù không cần phải chú tâm nhiều đến việc tìm đầu ra mà khách hàng tự tìm đến làng mua sản phẩm. Còn bây giờ, thì điều ấy thật xa xôi, sản phẩm gốm Trù làm ra một phần nhỏ được bán tại các chợ trong vùng, phần lớn sản phẩm còn lại được người dân một vài làng lân cận đưa đi bán theo từng xe đạp thồ khoảng vài trăm chiếc đến các vùng Thanh Hoá, Ninh Bình... Hải Phòng hay Hà Tĩnh, Quảng Bình... bán lẻ. Không tiêu thụ được sản phẩm làm ra thì lấy đâu ra thu nhập để trang trải cuộc sống, nên dần dần người làng Trù đã thờ ơ với chính nghề truyền thống của làng để làm nghề khác.

Bao giờ nghề hồi sinh?

Trăn trở này tôi đã được nghe không ít người làng Trù than thở. Đã có cả một cuộc hội thảo "Làm thế nào để phục hồi, duy trì và phát triển nghề làm gốm Trù" do BT DTH VN phối hợp với Sở VHTT Nghệ An, UBND huyện Đô Lương và BT Nghệ An tổ chức tại đợt trình diễn và giới thiệu nghề gốm cổ làng Trù. Trong cuộc hội thảo, lãnh đạo các ban ngành liên quan của Nghệ An cho hay: "Tỉnhđang tìm cách nghiên cứu, bảo tồn và phát triển nghề gốm làng Trù. Nhưng để giữ được gốm cổ làng Trù có rất nhiều việc cần làm và không thể giải quyết trong một thời gian ngắn được, mà cần phải cóchiến lược cụ thể. Chẳng hạn như việc cần làm bây giờ là phải tìm ra được các tư liệu chính xác về sự xuất hiện của nghề, trước đây đã tiêu thụ nhiều ở đâu... rồi việc quan tâm đến các nghệ nhân còn lại của làng...". Chị Phạm Thị Liên - một trong vài nghệ nhân gốm có tiếng của làng cho hay: "Nghệ nhân làm gốm làng tui giờ chỉ đếm được trên đầu ngón tay mà thôi, nỏ đến 10 người mô. Thế nhưng cứ ít dần, vì tuổi già nỏ mần được nữa hay vì bỏ nghề. Tui mà có nghề chi làm thì tui cũng bỏ nghề gốm ngay. Nghề gốm làng tui cứ làm theo kiểu hiện nay thì nỏ biết khi mô mới hồi sinh như ngày trước?".

Tường Linh