Giống như các Đặc khu kinh tế tự do hiện đại là những ốc đảo cấy vào một quốc gia với những thiết chế ngặt nghèo, Hoa Kỳ, ở thời điểm xuất hiện cách đây hơn hai thế kỷ, là một ốc đảo tự do cấy vào trái đất. Và cũng giống như người dân nghèo Trung Quốc ngày nay đổ xô đến Đặc khu kinh tế Hải Nam hay Thâm Quyến, người dân khắp Châu Âu của những thế kỷ trước cũng đổ xô đến Tân thế giới với khát vọng làm giàu và khát vọng tự do, bỏ lại sau lưng cái Thế giới cũ với định kiến và những nền văn hoá khác nhau.

Sự hình thành đặc khu kinh tế tự do khổng lồ này là kết quả của những yếu tố vừa ngẫu nhiên vừa tất nhiên. Yếu tố ngẫu nhiên lớn nhất chính là đặc điểm địa lý của nó: ChâuMỹ nằm tách biệt khỏi vùng đất cũ và vì thế tính chất tự do của nó được thể hiện ở mức tối đa. Nguồn gốc sự thành công của Hoa Kỳ, theo tôi, nằm ở chỗ, với bản chất là một đặc khu kinh tế tự do, nó cho phép phát huy đến mức cao nhất các quy luật tự nhiên. Về mặt kinh tế, sự lưu thông tự do của hàng hoá, tiền vốn và lao động cho phép tiết kiệm chi phí và hợp lý hoá sản xuất, đồng thời khai thác một cách hiệu quả những thế mạnh tại chỗ về tài nguyên, thị trường, đất đai, nhân công và văn hoá. Về chính trị - xã hội, cùng với các quy luật của thị trường, việc thoát khỏi sự kiềm toả của các thiết chế đã định hình là điều kiện đặc biệt thuận lợi cho sự hình thành một xã hội dân chủ. Nhưng Hoa Kỳ không đơn thuần là một đặc khu kinh tế tự do. Ngày nay, trung tâm của nghệ thuật thế giới không phải là London hay Paris, mà là New York, nơi thử thách đối với hầu hết các nghệ sĩ để đạt được tầm vóc quốc tế. Phim ảnh Hoa Kỳ thống trị khắp thế giới cùng với công nghệ cao và đồ ăn nhanh. Nhưng thay vì phê phán nặng nề và dễ dãi, chúng ta cần phải nhìn thấy ở đây sự hoà trộn những giá trị văn hoá của mọi quốc gia, đồng thời là một quá trình lựa chọn và lan toả của chúng. Dĩ nhiên, Hoa Kỳ hoàn toàn không phải là một cộng đồng hoàn hảo, nhưng nó là một cộng đồng có xu hướng và khả năng tự điều tiết. Mọi cơ chế đã định hình đều có nguy cơ sụp đổ khi hình thức của nó không còn phù hợp với nội dung mà nó mang tải. Nhưng Hoa Kỳ không phải là một cơ chế đã định hình. Là một quốc gia, nó đồng thời cũng là một quá trình, trong đó sự lựa chọn và đào thải diễn ra không ngừng, mọi thử nghiệm được thực tiễn kiểm nghiệm và mọi sai lầm sẽ được cuộc sống sửa chữa kịp thời.

Khi mới xuất hiện, Liên Xô cũng từng đóng vai trò một cộng đồng tiên phong, nơi loài người thử nghiệm những ý tưởng phát triển mới mẻ của mình. Tính chất tiên phong của nó đã có sức lôi cuốn mãnh liệt không chỉ đối với nhân dân lao động mà cả với toàn thế giới. Sự giải phóng năng lực sáng tạo của nhân dân cùng với niềm tin vô bờ bến vào lý tưởng cao đẹp của chế độ mới chính là nguồn gốc những tiến bộ vượt bậc của Liên Xô. Nhưng sau đó, Liên Xô dần dần tự khép kín vào những nguyên tắc giáo điều, triệt tiêu khả năng tự đổi mới và tự điều tiết. Nó không còn là một cộng đồng tiên phong nữa và đã bị lịch sử bỏ qua. Một cách tự nhiên, các giá trị được cuộc sống sàng lọc và kiểm nghiệm, dù ở Hoa Kỳ hay bất kỳ ở nơi nào khác, sẽ được nhân rộng ra toàn thế giới, giống như các phương thuốc mới sẽ được lưu hành rộng rãi sau khi thử nghiệm. Chính cuộc sống là người có thẩm quyền cao nhất trong việc lựa chọn: trong những gìđến từ Hoa Kỳ, chỉ có những thứ mang giá trị phổ quát mới được đón nhận và tồn tại lâu dài, còn những gì nhất thời, giả dối đều sẽ bị đào thải, không chỉ ở bên ngoài biên giới Hoa Kỳ mà ở chính trong lòng nó.

Những phân tích trên đây cho phép rút ra những nhận thức rất quan trọng và cần thiết không chỉ với chúng ta, những người đang tiếp nhận ảnh hưởng của Hoa Kỳ, mà còn cả với người dân Hoa Kỳ, đặc biệt là những người ở trong bộ máy chính quyền. Việc Tổng thống Hoa Kỳ George W. Bush khăng khăng quyết định chiến tranh ở Iraq vừa qua cho thấy ông, cũng giống như rất nhiều vị tổng thống tiền nhiệm, vẫn tiếp tục tư duy về Hoa Kỳ đơn thuần với tư cách một quốc gia. Chính bằng cách đó, ông ta đã hạ thấp uy tín, thanh danh mà Hoa Kỳ, bất chấp những cuộc chiến tranh và những những chính sách sai lầm nhất thời, đã giành được một cách xứng đáng. Ông Bush và những người kế nhiệm ông cần phải nhận thức được vai trò đầu tàu của Hoa Kỳ, không phải với tư cách một siêu cường, cái tuy đang hiện hữu nhưng không hề chắc chắn và cũng không hề vĩnh cửu, mà với tư cách của kẻ tiên phong cho những thử nghiệm trong sự phát triển.

Tóm lại, vấn đề ở chỗ, liệu các nhà lãnh đạo Hoa Kỳ có thể ngừng tư duy bằng cái tâm lý dân tộc chủ nghĩa cổ lỗ của họ, còn các quốc gia khác, thay vì phản ứng một cách quyết liệt trước những ảnh hưởng của Hoa Kỳ, có biết cách nhận ra trong đó những giá trị phổ quát để ứng dụng tại nước mình hay không.

Ngô Tự Lập