Huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái, không có nghề truyền thống trồng dâu nuôi tằm. Cho nên có thể nói thực hiện được dự án trồng dâu nuôi tằm trên đất Trấn Yên là do cái duyên kỳ ngộ của đất và người nảy sinh trong thời kỳ đổi mới.

Tuy là đất bãi bờ sông Hồng nhưng Trấn Yên không có những cánh đồng ngút ngát tầm mắt. Cho nên khi dân số ngày càng tăng thì những người nông dân Trấn Yên hàng nghìn năm nay "bán lưng cho đất, bán mặt cho trời" lúng túng. Chung nỗi lo với dân, huyện uỷ Trấn Yên quyết tâm đi tìm nghề mới cho từng vùng đất. Trong cuộc tìm kiếm ấy, Trấn Yên đã tìm thấy câu trả lời và câu trả lời là nghề dâu tằm.

Ngày đầu cam go

Giáo sư Tiến sĩ Hà Văn Phúc thổ lộ: Ông đã làm việc ở Trung tâm nghiên cứu dâu tằm tơ Việt Nam lâu năm nhưng chưa thấy ở đâu trên đất nước ta lại phù hợp với nghề trồng dâu nuôi tằm như ở Trấn Yên. Còn trên thực tế thì đồng chí Lê Văn Tạo- Bí thư huyện uỷ đích thân chỉ đạo thực hiện cả một quy trình tỉ mỉ của dự án như đưa cán bộ và một số hộ tâm huyết với nghề trồng dâu nuôi tằm đi tham quan học tập kinh nghiệm xã Hồng Châu, huyện Vĩnh Lạc tỉnh Phú Thọ từ năm 2001. Rồi chọn đất trồng thử 5 ha dâu, lấy xã Việt Thành làm điểm chỉ đạo, thuê một người trồng dâu nuôi tằm giỏi xã Hồng Châu lên giúp dân trong những ngày trứng nước... Không có tuần nào đồng chí Bí thư huyện uỷ và cán bộ kỹ thuật của Phòng Nông nghiệp huyện không có mặt trên ruộng dâu. Thế mà cả xã Việt Thành chỉ có 3 hộ dám trồng thí nghiệm và kết quả thật khiêm tốn. Không trồng dâu không ai biết đất Trấn Yên lại lắm bọ nhậy đến thế. 5 ha dâu, phần do gieo vào mùa mưa cây không mọc được phần bị nhậy cắn, mất đến 50%. Huyện cho hẳn một chuyến xe đi bán 70 kg kén. Thực ra là để người học nghề trồng dâu nuôi tằm hiểu quy trình của cái nghề mới mà tự tin thôi chứ lỗ là cái chắc, vả lại cũng là để động viên thêm nhiều hộ tham quan rút kinh nghiệm. Tìm một giải pháp cụ thể để chuyển dịch cơ cấu kinh tế không hề là con đường bằng phẳng, nhất là chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn. Sự chuyển dịch ấy phải dựa trên một hệ thống thói quen sản xuất nhỏ hàng ngàn đời nay của người nông dân. Cho nên phải trả một khoản học phí cho dân được nghĩ, được từng bước chuyển dịch theo cách nghĩ, cách làm mới là điều tất yếu. Thế rồi Trung tâm hướng nghiệp dạy nghề khuyết tật Hoàn Anh tìm đến. Thật ra là nhiều Cty tìm đến nhưng Trấn Yên đã chọn Trung tâm Hoàn Anh vì dự án khả thi nhất. Được tỉnh và huyện Trấn Yên ủng hộ tận tình, Cty liên doanh tơ tằm Nghĩa Hưng ra đời. Dự án đầu tư 1.800.000 USD để xây dựng trụ sở, nhà sấy tơ và đầu tư vốn cho dân. Cty quy hoạch 300 ha đất để trồng dâu thuộc 9 xã là Tân Đồng, Báo Đáp, đào Thịnh, Việt Thành, Nga Quán, Âu Lâu, Minh Tiến, Y Can, Quy Môn. Đấy là con số quy hoạch, ăn nên làm ra thì quỹ đất Trấn Yên còn có thể phát triển đến 500 ha. Có Cty chuyên quản, việc trồng dâu nuôi tằm ở Trấn Yên chuyển động tích cực. Dâu giống Hà số 7 được đưa từ Chiết Giang, quê hương của tơ tằm nổi tiếng nhất Trung Quốc về trồng trên đất Trấn Yên. Dâu Hà số 7 dày lá, nhiều dinh dưỡng, chống chịu sâu bệnh và thời tiết khắc nghiệt hơn dâu Sa Nhị Luân. Chỉ riêng việc nhìn hai cây dâu đưa về Hội nghị triển khai dự án trồng dâu nuôi tằm tại trụ sở xã Việt Thành hôm 4/8/2004 vừa qua cũng đủ thấy. Dâu Hà số 7 đến trưa lá vẫn xanh tươi còn Sa Nhị Luân thì bắt đầu héo. Đồng thời với việc đưa giống dâu, tằm mới về nuôi trồng, ba kỹ sư của Trung tâm nghiên cứu dâu tằm tơ Việt Nam được tăng cường về giúp dân. Thế là cái công thức bốn nhà được cụ thể hóa trên đất Trấn Yên. Chị Vũ Thị Tiến - Kỹ sư của trung tâm vui vẻ chỉ cho tôi xem vườn dâu giống mới mọc đủ trồng 30 ha trong thời gian tới.

Kết quả bước đầu

Có lẽ do hướng sông, thế núi mà độ ẩm, sự chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm tạo cho Trấn Yên nuôi được tằm bè giống mới, một kết quả mà những nơi khác trên đất nước ta chưa làm được. Thắng lợi này làm cho người dân Trấn Yên vô cùng phấn khởi bởi vì mùa hè cây dâu mọc tốt. "Tháng năm đêm nằm nghe cỏ mọc" cơ mà. Chỉ riêng 6 tháng đầu năm nay gần 40 hộ trồng dâu nuôi tằm ở xã Việt Thành đã thu trên 100 triệu đồng gấp đôi năm 2003. Cũng phải nói thêm rằng chính vụ dâu tằm là từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau. Nhưng đây là xã điểm và con số được công bố trên hội nghị. Để hiểu rõ thực chất của số liệu tôi tìm đến gặp những người trực tiếp trồng dâu nuôi tằm tại xã Việt Thành, Y Can, Minh Tiến. Gặp trực tiếp người dân, số liệu càng không giống nhau, người nói trồng dâu nuôi tằm lãi gấp hai, người bảo gấp ba, người khẳng định phải gấp bốn trồng lúa. Tôi tìm gặp Giáo sư Tiến sĩ Hà Văn Phú, ông cho biết nếu thâm canh cây dâu như người dân Trấn Yên bây giờ, chỉ cần bán tơ với giá 25.000 đ/kg thì một ha có thể thu 50 triệu đồng. Bây giờ giá tơ đang là 30.000 đ/kg thì đương nhiên là người dân trồng dâu nuôi tằm thu nhập rất khá. Ngày 11/8/2004, các kỹ sư Trung Quốc đến Trấn Yên để bắt tay vào xây dựng lò sấy tơ. Thế là trong tương lai không xa, người dân Trấn Yên không phải lo tàu xe đi bán kén tận Thanh Hóa nữa. Cty sẽ ký kết hợp đồng với từng hộ trong việc thu mua kén. Điều phấn khởi hơn nữa là 600 công nhân sẽ làm việc trong nhà máy. Tổng Giám đốc Vũ Thị Hạnh cho biết sẽ ưu tiên con em người trồng dâu nuôi tằm ở Trấn Yên làm việc tại nhà máy để gắn quyền lợi và trách nhiệm giữa nhà máy và người nông dân sản xuất nguyên liệu. Chỉ cần 300 ha dâu được thâm canh thì Trấn Yên sẽ có 4.500 người nữa có thể sống bằng nghề trồng dâu nuôi tằm. Điều đáng nói nhất là với nghề trồng dâu nuôi tằm những người cao tuổi, các em học sinh, nghĩa là những lao động phụ sẽ trở thành lao động chính có thu nhập cao. Đấy là một tương lai trong tầm tay.

Gian nan hiện tại và hi vọng tương lai

Theo kinh nghiệm của các nhà DN tơ lụa thì trồng dâu lãi một, nuôi tằm lãi hai, ươm tơ lãi ba và dệt lụa lãi bốn. Hiện nay tính trung bình trên thế giới mỗi người dùng 12 gam tơ. Riêng Nhật Bản mỗi người dùng 217 gam.Thịtrường tơ Nhật Bản chiếm 1/3 tổng lượng tơ trên thế giới. Ở nước tacách đây 15 năm không có một cửa hàng tơ lụa nào tại Hà Nội, nay thì đếm không xuể. VN có ba nhà máy tơ đều phải nhập 70% tơ Chiết Giang Trung Quốc. Như vậy người dân Trấn Yên không phải lo không có thị trường thu mua sản phẩm tơ lụa của mình. Những con đường tơ lụa của Trấn Yên còn lắm gian nan. Sản xuất lụa gồm 5 công đoạn chính là trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa, in hoa. Các công đoạn liên kết với nhau mới tạo thành sản phẩm cuối cùng. Chỉ cần một công đoạn không đạt tiêu chuẩn chất lượng là cả lô hàng xuống cấp. Chỉ nói riêng khâu kết hợp giữa trồng dâu và nuôi tằm phải trọng tính thời vụ. Phải cung ứng trứng tằm đúng lúc khi vào vụ dâu. Tôi có phỏng vấn ông Mã Tiên Vĩnh - Phó Tổng Giám đốc Cty liên doanh tơ tằm Nghĩa Hưng (đồng thời là Phó Giám đốc Cty tơ tằm Mai Hưng tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc)rằng trong tương lai Cty có sản xuất đuợc giống dâu và trứng tằm tại chỗ không? Ông Mã cho biết, trước mắt ươm trứng tằm thì được, Cty đã thể nghiệm thành công tại Thanh Hóa, nhưng giống dâu thì chưa vì khí hậu ở Chiết Giang rất khác khí hậu ở VN. Thế là dâu giống trồng tại Trấn Yên vẫn phải nhập ngoại. Chuyến hàng dâu giống nhập ngoại đầu tiên đã cho Cty nhiều bài học về thời điểm nhập khẩu và kỹ thuật vận chuyển. Xe dâu giống bọc bạt kín mà lưu kho tại cửa khẩu vài ngày trong điều kiện thời tiết nóng bức thì chỉ có nước loại bỏ. Theo Tổng Giám đốc Cty liên doanh tơ tằm Nghĩa Hưng Vũ Thị Hạnh thì vấn đề nhập khẩu dâu giống không còn đáng lo ngại nữa. Điều đáng lo ngại chính lại từ phía người trồng dâu nuôi tằm. Ông Nguyễn Trọng Khôi- Phó Giám đốc Cty phụ trách vùng nguyên liệu cũng khẳng định điều đó ngay trong Hội nghị triển khai dự án. Một bộ phận bà con do nếp suy nghĩ nông nghiệp nên muốn làm cái gì dễ mà lại thu được nhiều tiền. Thói quen tôn trọng quy trình kỹ thuật trong tất cả các khâu sản xuất cũng phải được thường xuyên xây dựng và phải xây dựng cả quy trình giám sát từng khâu trong quy trình sản xuất. Tôi hỏi ông Nguyễn Trọng Khôi: “Theo ông thì vì sao người ta lại nói "Nuôi tằm ăn cơm đứng?". Ông Khôi ngẫm nghĩ, cái tính thận trọng công nghiệp đã xâm nhập vào ông thay cho cái hồn nhiên bộc trực của người nông dân. Không để ý cái mỉm cười của tôi, ông Khôi nói: “Một đời tằm có bốn lần ngủ, thời gian ngủ rất khác nhau, có thể là một ngày, ngày rưỡi tuỳ thuộc vào thời tiết. Như thế cũng có nghĩa là nó thức cũng "tuỳ tiện". Khi tằm thức thì phải cho ăn ngay mới không ảnh hưởng năng suất tơ và cũng để tằm khỏi bò đi lung tung. Trời nắng to hái dâu về phải tãi lá ra để nguội mới cho tằm ăn. Ngày mưa dầm phải đợi khi tạnh, lá khô mới hái dâu. Thế là phải đứng ngồi thấp thỏm, phải không anh?” Về việc này, ông Phạm Lâm Phóng - Phó Chủ tịch huyện Trấn Yên đã phân định rõ trách nhiệm của Cty Nghĩa Hưng và Phòng Lâm nghiệp huyện, phải cùng lo cho dân vì lợi ích làm giàu cho Cty, làm giàu cho huyện.

Con đường tơ lụa của Trấn Yên mới xuất phát, trước mắt còn nhiều chuông gai nhưng những người trồng dâu nuôi tằm ở Trấn Yên bây giờ không còn phải ăn cơm đứng nữa. Ông Nguyễn Trọng Khôi, người trồng 5 sào dâu, đem cả mấy gian nhà xây ra làm chỗ nuôi tằm, vui vẻ nói: “ Vẫn là ăn cơm đứng, nhưng là ăn cơm đứng trong bữacốctai, pícních thôi, thì bà con vui vẻ tin tưởng lắm.