Làng nghề chạm bạc Đồng Xâm được nhiều người biết tiếng qua nghề chạm bạc thủ công. Sản phẩm tinh xảo được xuất khẩu sang nhiều nước.

Phát triển sản xuất kéo theo ô nhiễm môi trường

50 năm trở lại đây, làng nghề chạm bạc Đồng Xâm đã hình thành các hợp tác xã, quy tụ các nghệ nhân tham gia xây dựng và phát triển làng nghề. Do sản xuất tập trung, và yêu cầu của một số sản phẩm để đáp ứng nhu cầu của thị trường xuất khẩu, từ một làng nghề chuyên làm bạc thủ công truyền thống chuyển sang sản xuất các sản phẩm mạ bạc. Từ năm 1995 - 2000, do nhu cầu của nền kinh tế thị trường, nhiều hộ gia đình cũng tham gia vào sản xuất thu hút thêm nhiều lao động để phát triển kinh tế, tuy nhiên trong suốt quá trình sản xuất với dụng cụ, máy móc còn thủ công nên đã kéo theo tình trạng ô nhiễm môi trường tràn lan.

Những nhánh sông nhỏ trước kia chảy qua làng, người dân có thể sử dụng trực tiếp nước ở đây trong sinh hoạt hàng ngày, vài năm gần đây thì những nhánh sông nàybị phủ lên một màu đen đục, kéo theo bèo, rác thải dày đặc. Ông Phí Văn Chín - Phó phòng Môi trường - Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Thái Bình là một người đã có một thời gian dài sống với người dân nơi đây để nghiên cứu toàn bộ quá trình sản xuất của làng nghề tác động đến môi trường giải thích: Trước kia bà con nông dân trong làng nghề còn mang những hoá chất ra cánh đồng vào ban đêm để tiến hành quá trình mạ bạc bằng cách sử dụng các hoá chất như tẩy rửa bằng axit sunfuric sau đó tiến hành mạ thuỷ ngân, bạc tạo ra một cụm khí màu vàng rất độc. Nay trong suốt quá trình tẩy rửa và mạ bạc mặc dù đã mang ra nơi xa khu dân cư nhưng khi thải ra nguồn nước những hoá chất đã hoà với nguồn nước mà người dân đang sinh sống hàng ngàygây ra tình trạng nguồn nước bị ô nhiễm nghiêm trọng. Cũng theo ông Chín,điều tra trong vòng một năm lượng hoá chất mà người dân đã sử dụng: đồng lá 60 - 100 tấn/năm, axit sunfuric, axit nitơric 7 - 8 tấn/năm, ngoài ra còn có thuỷ ngân, sianua từ 6 tạ - 1 tấn/năm. Đây chính là những hoá chất rất độc hại mà người dân trong làng nghề phải đối mặt thường xuyên.

Mặc dù những năm vừa qua một số hộ sản xuất đã chủ động tìm mua những hoá chấtxúc tác để khử độc trực tiếp giảm bớt ô nhiễm môi trường nhưng họ vẫn phải chịu đựng những căn bệnh phổ biến là đau mắt, đường ruột, đường hô hấp. Bởi nhiều người dân nơi đây cho rằng đây là một nghề nên họ vẫn phải làm, người lao động chấp nhận thu nhập thấp kém, rẻ cũng bán được, có được tiền để giải quyết công ăn việc làm lúc nông nhàn là mừng lắm rồi.

Mô hình xưởng mạ bạc: công nghệ cao

Từ năm 2002 đến nay thông qua việc nghiên cứu phát hiện của Sở Khoa học - Công nghệ - Môi trường trước đây cùng với sự chỉ đạo của UBND huyện Kiến Xương - Thái Bình đưa ra giải pháp xây dựng xưởng mạ bạc. Được huyện , xã và nhân dân đầu tư hơn 1 tỷ đồng sau một thời gian xây dựng và lắp đặt, đầu quý 3/2004 thì xưởng mạ bạc hoàn thành và đi vào hoạt động. Ông Tạ Xuân Định - Chủ nhiệm lâu năm của Hợp tác xã Phú Lợi - Đồng Xâm nói: Hệ thống mạ qua một chu trình khép kín với hệ thống máy móc hiện đại được đặt trong mỗi căn phòng chỉ rộng khoảng 20 - 30 m2 cho đến hệ thống ống khói, hệ thống xử lý nước thải với các bể chứa đan xen. Ông Tạ Quốc Tuý - xưởng trưởng xưởng mạ bạc năm nay đã 57 tuổi, là người am hiểu tỷ mỷ từng chi tiết cũng như các chu trình của khâu mạ bạc:tẩy rửa -hoá bạc -đánh bóng để hoàn thiện sản phẩm.Cũng giống như bao người khác, từ khi được cử ra đây làm việc ở gia đình ông Tuý không phải đối mặt trực tiếp với hoá chất, nhà cửa được vệ sinh sạch sẽ hơn, bản thân những người thợ cảm thấy khoẻ mạnh, hàng hoá sau khi xuất xưởng có chất lượng cao hơn đem lại diện mạo mới, sức sống mới cho người dân làng nghề.

Bao giờ hết ô nhiễm?

Nhưng đây mới chỉ là mô hình thí điểm, mục tiêu để phấn đấu cho cả làng nghề. Về khoa học - công nghệ thì đây là một mô hình rất hiện đại nhưng về quy mô phát triển để giải quyết cho cộng đồng thì vẫn chưa đáp ứng được.Xưởng mạ bạc này vẫn chưa xứng được với tầm vóc để giải quyết ô nhiễm môi trường cho cả làng nghề trạm bạc Đồng Xâm.

Nhiều hộ dân hiện tại vẫn chủ yếu sản xuất thủ công để cho ra đời những sản phẩm mạ bạc để bán trực tiếp ra thị trường mà người ta quen gọi là sản xuất hàng " chợ". Qua thực tế tại một vài hộ sản xuất, thì nhiều lao động phổ thông hiện nay vẫn đang hàng ngày phải làm việc bên cạnh những can đựng hoá chất cùng với những cống rãnh thoát nước trực tiếp ra những nhánh sông đã từ lâu phải phủ lên mình một mà đen đục. Theo một chủ hộ sản xuất, gia đình chị mới đầu tư vào sản xuất mặt hàng này được vài năm nhưng do khó khăn về vốn nên họ vẫn phải làm. Nếu đem so sánh giá cả của mỗi sản phẩm thủ công với những sản phẩm sản xuất trực tiếp tại xưởng mạ bạc theo đánh giá ban đầu của ông Định thì giá thành chênh lệch đến 28%, hàng thủ công có giá bán từ 25 - 27 ngàn đồng/ kg, hàng sản xuất tại xưởng có giá từ 45 - 50 ngàn đồng/kg. Hiện nay với thu nhập bình quân từ 300 - 400 ngàn đồng/ tháng cho mỗi người lao động, về phía những người quản lý trực tiếp không khỏi phải suy nghĩ cho dù những năm vừa qua, kinh tế của toàn xã Lê Lợi phát triển khá mạnh nhưng kéo theo đó vẫn là tình trạng ô nhiễm môi trường. Để tìm lời giải cho bài toán này, ông Lê Việt Cường - Phó Chủ tịch UBND xã Lê Lợi cho biết:Với số dân số 8.187 khẩu và 2.400 hộ, thì hiện nay số hộ lao động trực tiếp tại gia đình vẫn chiếm phần lớn, do sản xuất không tập trung nhưng khi vào xưởng sản xuất thì giá thành sẽ tăng lên. Chính vì thế mà chúng tôi đang trăn trở cho địa phương làm sao thu gom làng nghề vào một xưởng tập trung để xử lý môi trường cũng như đảm bảo thu nhập cho người lao động. Khi khoảng cách chênh lệch về giá thành được thu hẹpqua quá trình làm thủ công tự do với công nghệ sản xuất theo quy trình công nghệ cao,bên cạnh đó chất lượng sản phẫm sẽ được nâng lên và điều quan trọng nhất là giảm thiểu ô nhiễm ảnh hưởng đến sức khoẻ của người lao động.

Làm sao để người dân làng nghề chạm bạc Đồng Xâm thoát ra khỏi tình trạng ô nhiễm kéo dài. Mô hình đã có, nhưng để áp dụng thì dường như vẫn vô kế khả thi.

Đức Minh