Tuy vậy, bài học này đang bị bỏ qua khi các chính quyền địa phương đang rất hồ hởi đón nhận những dự án quy mô cực lớn. Luồng vốn FDI ào ạt đổ vào Việt Nam là kết quả của việc chính quyền địa phương được trao gần hết quyền cấp phép các dự án FDI kể từ tháng 10/2006, bên cạnh các yếu tố khác như sự kỳ vọng của nước ngoài vào nền kinh tế này.

Trong số gần 45,3 tỉ USD vốn FDI đăng ký trong 7 tháng đầu năm nay, thì có tới 28 tỉ USD thuộc về 19 dự án có quy mô vốn trên 100 triệu USD. Cục trưởng Đầu tư nước ngoài Phan Hữu Thắng cho biết: “những dự án FDI đăng ký gần đây là rất lớn với quy mô lên tới hàng tỉ USD”. Là quan chức phụ trách quản lý nhà nước về FDI, ông Thắng lạc quan cho rằng, thu hút FDI đang là điểm sáng nhất trong bức tranh kinh tế ảm đạm hiện thời của Việt Nam.

Sự lạc quan này luôn được kích thích bởi các quan chức cấp trên và cấp dưới trong cùng hệ thống với ông Thắng. Họ muốn thu hút nhiều hơn vốn FDI và coi đó là thành tích của địa phương và của ngành. Nhưng với chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan thì mọi chuyện có vẻ khác. Bà Lan cho rằng: “Chúng ta phải hết sức cảnh giác với những dự án bị thổi phồng về số vốn cam kết”. Chuyên gia Phạm Chi Lan nhận định, Việt Nam có thể đang tiếp nhận không ít dự án bị thổi phồng về số vốn đăng ký, bởi nhiều dự án công suất tương tự do tư nhân trong nước đầu tư chỉ mất nửa vốn.

Trong khi đó, chính quyền các địa phương đang giữ kỳ vọng là các dự án FDI sẽ đóng góp nhiều cho ngân sách tỉnh mình. Nhưng có thể họ đã bỏ qua một bài học cay đắng của đầu tàu kinh tế là TP.HCM khi có 70% nhà đầu tư ở thành phố này báo cáo lỗ cho đến năm 2007. Rõ ràng đã xuất hiện một nghi vấn, là có thể các doanh nghiệp FDI này đã chuyển lợi nhuận cho các công ty mẹ bên ngoài, tìm cách báo cáo lỗ để không phải nộp thuế và thực hiện các trách nhiệm khác khi kinh doanh ở đây.

Trong danh sách các dự án FDI hai năm trở lại đây đã xuất hiện những dự án đòi hỏi quá lớn về cung cấp năng lượng, tài nguyên thiên nhiên, nguồn nhân lực giá rẻ cũng như đất đai. Những dự án đó bao gồm các sân golf đã và đang được cấp phép, gần 10 dự án thép có quy mô từ 5 đến10 triệu tấn/năm với vốn đầu tư mỗi dự án lên tới 4 đến 5 tỉ USD, các dự án cảng biển cực lớn nhưng không tính tới hiệu quả, các dự án sản xuất giấy và thậm chí là các dự án lọc dầu.

Cần nhớ rằng, ngân sách nhà nước vẫn đang bao cấp cho hầu hết các nguồn năng lượng như xăng dầu, than, điện và các nhà đầu tư nước ngoài đang hưởng lợi lớn từ đó. Ví dụ, xăng dầu, mặt hàng được trợ giá chỉ dành 30% cho tiêu dùng cá nhân, trong khi phần lớn còn lại là cho sản xuất, mà phần nhiều là các dự án FDI.

Bà Chi Lan cho biết: “Tôi rất lo ngại về những dự án đòi hỏi nguồn năng lượng khổng lồ trong khi Việt Nam đang thiếu điện nghiêm trọng để cung cấp cho các nhà sản xuất trong nước”.

Đáng lo ngại là danh sách 144 sân golf, trong đó 60 là của các nhà đầu tư nước ngoài đã và đang được cấp phép. Đây là loại dự án mà Chính phủ Trung Quốc, Thái Lan và nhiều nước trong khu vực đã ngoảnh mặt đi từ lâu, và vì vậy các nhà đầu tư nước ngoài đổ bộ vào Việt Nam. Đã có không ít câu hỏi, là vì sao một đất nước nghèo nàn và ít đất như thế này lại chứa tới ngần ấy dự án sân golf? Nó phục vụ lợi ích của ai? Dù cần thêm bằng chứng để tìm câu trả lời, nhưng rõ ràng, những dự án này đang chiếm đoạt đất của người nông dân.

Gần đây, có một ngân hàng quốc doanh của Việt Nam đóng 30% vốn vào một dự án FDI ở Đà Nẵng. Hiện tượng này là rất đáng lo ngại, khi các chuyên gia kinh tế của Việt Nam liên hệ tới những kinh nghiệm tương tự ở nước ngoài. Bà Lan nhận định rằng, có nhiều nhà đầu tư nước ngoài đã được cấp lượng đất đai rất lớn, rồi lại lấy giấy tờ của mảnh đất đó mang đi thế chấp, vay vốn ngân hàng Việt Nam. Bà nói: “Hình thức này được gọi là những "vụ cướp ngân hàng lớn", khi các nhà đầu tư nước ngoài thế chấp đất để vay vốn trong nước. Đáng lẽ họ phải mang tiền vào, thì họ lại dùng tiền của Việt Nam”.