"Có những phòng ở đông người, bà con ngủ xếp như xếp cá. Ban ngày họ đi chợ từ 5, 6 giờ sáng, tối mịt mới về, phòng chỉ để ngủ là chính. Có người kể một cách hài hước khi trả lời về số lượng người ở trong phòng là: Phòng của tôi đông hay thưa chẳng rõ, chỉ biết là mỗi ngày dùng hết một hộp thuốc đánh răng!".

Nói đến người Việt ở Nga là nói đến ốp. Ốp Xaliút 2, Sông Hồng, KT, Rưbăc, Sài Gòn... Nó là từ đầu tiên trong từ Kí túc xá của Nga. Hình thức rút gọn từ châu Âu này, chắc chắn về sau nhiều nhà ngôn ngữ sẽ khai thác và tìm ra những quy luật thú vị. Tỷ dụ từ Lêningrat thì gọi là Len, Matxcova thì gọi là Mat, Ulianop thì gọi là Uli ..., thế mà hầu hết người Nga cũng hiểu và chấp nhận... Còn cái từ ốp thì ngay cả những trí thức khó tính cũng coi đây là một danh từ, là một sản phẩm tuyệt hảo trong ngôn ngữ người Việt.

Một báo cáo của phía cơ quan quản lý thị trường Moscow trong buổi họp với các chủ DN cho rằng: Người VN sống tại Nga có tới 75% bất hợp pháp. Một vị chức sắc của ta ở Hà Nội có hỏi tôi, tại sao người Việt ta lại lắm tội phạm như thế! Tức là vị đó đồng nghĩa cái từ bất hợp pháp với tội phạm. Về điều này cần phải thanh minh cho đồng bào ta ở bên ấy, để những người quan tâm được rõ. Về nguyên tắc, người nào ra nước ngoài cũng mang hộ chiếu, có visa. Những thứ đó khi Công an kiểm tra mới chứng tỏ được một điều, anh là người nước ngoài thôi. Ở Moscow, cái quan trọng nhất là phải có hộ khẩu, thiếu hộ khẩu đăng ký trong hộ chiếu thì việc bị phạt, bị bắt, bị trục xuất là tai họa được báo trước. Để đi bán hàng, ngoài các thứ đó ra anh phải có giấy phép kinh doanh; phải có giấy xuất xứ hàng hoá; phải có giấy khám sức khoẻ định kỳ; phải có máy tính tiền thuế. Khi Công an kiểm tra tại chợ, cứ thiếu đi một thứ giấy đó, thì coi như là bất hợp pháp. Mà lo cho đủ các thứ giấy đó, đâu phải đơn giản. Vì vậy dân ta cứ quen sử dụng bài “đồng tiền đi trước là đồng tiền khôn” với cảnh sát. Chính việc này cũng phải thẳng thắn thừa nhận rằng, mình cũng đã góp phần làm hư một bộ phận những người công quyền của họ.

Ở các nước châu Âu, luật Ngoại kiều của họ rất rõ ràng, rành mạch. Đặc biệt là ở Đức, một nước có hơn tám chục triệu dân mà có tới 11 triệu người ngoại quốc. Người ngoại quốc cứ sống ở Đức 8 năm, ở Mỹ 6 năm, họ hiểu biết ngôn ngữ, phong tục tập quán, có các quan hệ thương mại và xã hội là được xét để nhập quốc tịch. Một số nước thì nhân ngày Chúa giáng sinh, nhân dịp năm mới, nhân dịp Quốc khánh đều có thông lệ xét cho một số người nước ngoài trở thành công dân nước họ. Còn ở Nga thì nói một cách văn hoa là điều đó còn đang ở phía trước, ở phía chân trời. Trong một đề nghị gửi Hạ viện, Tổng thống Nga đã đặt vấn đề hợp pháp hoá cho người nước ngoài đã từng sống và làm việc ở Nga từ năm 2002 trở về trước, bất kể người đó biết tiếng Nga hay không biết tiếng Nga, miễn là người đó không phải là tội phạm và có công ăn việc làm. Đề nghị này của Tổng thống nhằm đối phó với nạn thiếu hụt sức lao động ở nước Nga, bởi theo Ủy ban dân số Nga cho biết, cứ mỗi giờ, nước Nga chết 100 người, mỗi ngày chết mất một làng, vị chi là một năm mất đi hai triệu. Năm 2000, dân số toàn Nga là 148 triệu, thế mà đến cuối năm 2004 chỉ có 142 triệu! Theo thông báo của bà Ekaterina Lakhova, Chủ tịch Ủy ban Phụ nữ của Đuma quốc gia Nga, gần một nửa số gia đình trong số 42 triệu gia đình ở Nga không có con cái. Bà nói rằng: “... tình hình dân số của chúng ta rất đáng lo ngại. Chúng ta hiện nay đang khan hiếm tình yêu Tổ quốc, tình cảm gia đình, bức tranh dân số quả là bi thảm. Nếu chính quyền không có một chính sách rõ ràng về vấn đề gia đình, thì tình hình dân số hoàn toàn không được cải thiện”. Để cụ thể hơn về vấn đề này, chúng ta hãy cùng đi sâu vào ý kiến cúa người phụ trách thống kê Liên bang, ông V. Solokhin. Ông đưa ra một số thí dụ, nửa năm 2005 ở nước Nga có 750.000 đứa trẻ chào đời, nhưng số người từ giã cõi đời này đi vào cõi vĩnh hằng là...1.181.000 ! Muốn duy trì mức cân đối giữa sinh và tử, mỗi phụ nữ Nga phải lĩnh trách nhiệm trước dân tộc, là phải sinh 2,13 con! Nhưng phụ nữ Nga có thể nói là lười, ngại, hoặc không muốn đẻ! Vì vậy rất có thể trong thời gian tới Đuma sẽ có sắc luật về việc hợp pháp hoá người nước ngoài tại Nga, một trong những biện pháp góp phần gia tăng dân số và củng cố nguồn nhân lực tại Nga. Nghe tin này, dân ngoại quốc, đặc biệt là dân Việt ta phấn chấn lắm, nóng lòng chờ đến ngày được cầm VIT NA JITELXTVA (thẻ xanh) và các chú công an hết đường “vặt lông”, trói cánh! Nhưng chờ mãi, cho đến bây giờ cũng chưa thấy động đậy.

Mà dân ta ở Nga cũng không phải ít ỏi gì. Trước đây, thời lao động theo Hiệp định vào lúc cao nhất, có tới 210 ngàn người. Khi Liên Xô tan rã, một bộ phận về nước, một bộ phận dạt ra các nước châu Âu, số còn lại sống rải ra các tỉnh lẻ. Quãng cuối năm 1997, trước khi xảy ra khủng hoảng một năm, dân làm ăn kéo về thủ đô cuồn cuộn. Các báo của Nga khi thì đưa tin người Việt ở Nga tới 120 ngàn; khi thì 75 ngàn, con số chính thức chẳng ai công bố được! Khác với người Việt ở châu Âu, chủ yếu sống trong căn hộ, thì người Việt ở Nga chủ yếu là sống trong các ốp. Ốp của người Việt vừa là xã hội thu nhỏ, vừa là căn cứ địa của dân ta. Các ốp này được các ông chủ người Việt lập Cty thuê của Nga, sau đó cho bà con ta thuê lại. Hầu hết các phòng trong ốp rộng chừng 16 - 18 m2, công trình phụ chung ở cuối hành lang. Trong ốp có đủ các loại dịch vụ từ hàng khô, hàng phở, karaoke, điện thoại, xe đưa đón sân bay, làm giấy tờ, chuyển quà cáp.., nghĩa là muốn gì, có nấy. Chục năm trước, trong ốp chỉ có hai thế hệ, nhưng nay có tới ba thế hệ cùng chung sống. Thời Xô Viết, ở Nga việc ăn, ở, đi lại đều vô cùng rẻ; còn bây giờ thì ngược lại hoàn toàn: vô cùng đắt. Một bát phở ở ốp Xaliút 3 có giá 3 đô, tương đương với tám bát phở chín ở Hà Nội; cắt một mái tóc ở chợ KT giá 6 đô, ở vỉa hè đường Láng cắt được mười lăm lần! Giá thuê mỗi phòng 18 m2 trong ốp mỗi tháng chừng 600 USD. Vì vậy mật độ cư trú tại đây thì phố cổ Hà Nội phải gọi bằng cụ. Họ phải ở chật để giảm số tiền hàng tháng, chứ ai thích ở chật làm gì.

Tại Moscow từng có các ốp to vật vã như Xôkôn, Xaliút 2, Xtuden, Nagor, Thuỷ Lợi, An Đông, Sài Gòn, Chợ Vòm, Rư bắc, Phương Đông, nhưng dần dần các ốp Xôkôn, Nagor, Xtuden, Xaliut 2... hết hợp đồng đã bị phía Nga lấy lại.

Các DN VN ở Nga trao đổi với bạn hàng Nga

Một số gia đình do những lý do riêng, không sống co cụm mà thuê căn hộ riêng. Vào đầu năm 1991, một chị nghiên cứu sinh (hiện là giáo viên Trường Đại học Sư phạm Vinh) nhờ tôi thuê giúp căn hộ một buồng ở Đại lộ Lênin nhà 197 với giá 20 USD một tháng, thì bây giờ căn hộ ấy mỗi tháng phải trả 450 USD. Các căn hộ 2 buồng, 3 buồng, tuỳ theo vị trí, đều có giá dao động từ 700 đến 1.000 USD. Căn hộ ở Nga có kết cấu thoáng, tiện; điện và ga đun thả cửa vì trước đây giá rẻ như bèo; suốt năm đều có nước nóng lạnh và lò sưởi nhiệt phục vụ suốt cả mùa thu, mùa đông và mùa xuân. Còn bây giờ , giá điện nước vừa tăng 35%, mỗi căn hộ mỗi tháng cứ phải ra thêm chừng 70 USD nữa. Ở thuê với giá cao, vẫn không yên với công an. Theo một sắc luật mới, ai ở đâu, phải có hộ khẩu đăng ký vào đấy. Mà có phải chủ nào khi mình thuê cũng cho phép mình đăng ký hộ khẩu vào địa chỉ căn hộ đâu. Thế là mỗi lần công an khu vực đi kiểm tra lại phải làm động tác “ngoại giao nhân dân” mới yên thân.

Những người Việt sáng giá nhất ở Nga là những người có đủ tiền tậu căn hộ. Là thành phố đắt đỏ đứng vào thứ hạng không biết nhường ai của thế giới, dĩ nhiên giá mua căn hộ ở Moscow cao chót vót chín tầng mây.

Nội thành Moscow được tính trong khu vực vành đai thứ 4 (MKAD) rộng 1.050 km2, các khu nhà chọc trời mới xây trong nội đô trong khoảng thời gian 2004 đều có giá từ 7.000 đến 8.000 USD/m2. Các vị trí quanh đồi Lênin (bây giờ gọi là đồi Chim sẻ), Mitrurin, Konkôvơ, Kovchevơ... có khá nhiều người Việt mua căn hộ 3 buồng, 4 buồng; còn khu sang trọng như Alưie Paruxa (Cánh buồm đỏ thắm), mỗi căn hộ 5 buồng, có thẻ thang máy riêng, bến du thuyền riêng, có gara ôtô riêng... có giá xấp xỉ hai triệu đô, thì cũng đã có tới mấy vị gốc gác Văn Lang tậu!

Số người Việt mua đất xây nhà riêng tại Moscow cũng có, nhưng chỉ tính trên đầu ngón tay của một bàn tay, vì chỉ những ai có tài sản khổng lồ mới nghĩ đến chuyện ấy. Mức sống, vốn học vấn, sự hội nhập với dân sở tại, điều kiện ăn ở đã phản ánh khá rõ nghề nghiệp, thành phần với mức thu nhập. Sự phân biệt giàu nghèo của người Nga thật ghê gớm, và của người Việt cũng chẳng khác gì. Không thiếu người thu nhập hàng tháng thừa mua vài căn hộ và ôtô, nhưng cũng vô khối người Việt sống ngáo ngơ hàng chục năm không đủ lo tấm vé về thăm quê hương, bản quán. Những người Việt có căn hộ riêng, có một mái ấm của mình, đặc biệt những người xây biệt thự riêng thì khoảng cách đến với tấm thẻ định cư và cuốn hộ chiếu Nga gần hơn rất nhiều đối với những người khác. Luật Nga mới đãä cho phép những người có chỗ ở và tài sản có quyền định cư...

(Còn nữa)